BA� �EVRE SORUNLARI ARA�TIRMA VE UYGULAMA MERKEZ�

�EVRE SORUNLARI ARA�TIRMA VE UYGULAMA MERKEZ�

A KATMANI &[ A-Horizon ] Organik madde bak�m�ndan zengin y�zey topra��. 
A-A�IRLIKLI SES D�ZEY� &[ A-Weighted sound level ] �nsan kula��n�n daha kolayl�kla i�itebilece�i orta frekanslara daha fazla a��rl�k veren, ses bas�n� d�zeylerinin �l��lmesi y�ntemi. A-�l�ekli ses d�zeyleri dB(A) olarak yaz�l�r.

ABS &1. Alkil benzen sulfonat: deterjanlara eklenen, biyo- bozulmaya diren�li, kararl� bir y�zey aktif madde. 2. Akrilonitril-butadien-stiren (bir t�r plastik madde).

ACI SU &[ Brackish ] Hafif tuzlu su.

A�I�A ��P D�KME &[ Open dumping ] At�klar�n rahats�z edici kokulara, su, toprak ve hava kirlili�ine yol a�acak bi�imde alanlara d�k�lmesi.

A�IK ALAN &[ Open space ] Ya imar g�rmemi� ya da konutlardan ve di�er yap�lardan nispeten ar�nm�� toprak par�as�; insan�n faaliyet g�sterdi�i �evrenin kar��t� olan arazi de bu kavrama dahildir.

A�IK BO�ALTIM &[ Outfall ] ��lem g�rm�� ya da g�rmemi� at�k suyu ya da di�er s�v� at�klar� do�rudan do�ruya al�c� ortama ileten ta��y�c� ya da boru hatt�.

A�IK MADEN OCA�I ��LETMEC�L��� & [ Open-cast mining= Strip mining ] K�m�r�n ya da di�er madenlerin s�� derinliklerden topra��n ve kayan�n �st katman� kald�r�larak ��kar�lmas�. Y�zey madencili�i olarak da adland�r�l�r.

A�IK YAKMA & [ Open burning ] At�k miktar�n� (hacmini) azaltmak amac�yla ��pl�k alanlar�nda yak�lmas� i�lemi.

AD�YAB�T�K SAPMA ORANI &[ Adiabatic lapse rate ] Y�ksekli�in artmas� ile ba�lant�l� olarak �s�daki d��me (sapma) oran�.

ADSORPS�YON &[ Adsorption ] Molek�llerin kat� y�zeylere tutunmas�.

AEROB�K &[ Aerobic ] Serbest oksijenin varl���nda ya�ayan ya da aktif olabilen organizma; suda ��z�nm�� oksijenin oksitleyici olarak hareket etti�i durum.

AEROB�K AYRI�MA &[ Aerobic decomposition ] Haval� ko�ullarda faaliyet g�steren mikroorganizmalar veya mantarlar�n organik maddeleri ayr��t�rmalar�.

AEROSOL &[ Aerosol ] Havada as�l� par�ac�k bi�iminde madde: s�v� maddeleri p�sk�rten bas�n�l� kap.

AFET ALANLARI &[ Hazardous areas ] Deprem, heyelan, ���, orman yang�n� ve ta�k�n gibi do�al afetlere yatk�n alanlar.

A�IR METALLER &[ Heavy metals ] Kur�un, civa, �inko vb. gibi �evre a��s�ndan tehlikeli nitelik ta��yan metaller.

A�IRLIKSAL AKI� &[ Gravity flow ] A��nmay� ve a��r� bas�nc� �nleyecek azami h�zda kesintisiz ak��a olanak sa�lamak amac�yla belirli bir asgari e�imle yerle�tirilmi� borulara sahip ar�tma ve su sa�lama sistemindeki s�v� ak���.

A� & [ Active ingredient ] Aktif bile�en.

AKI�KAN ATIK &[ Fluidized bed ] ��inden hava ya da bir gaz �flenen ince par�ac�klardan olu�an kat� madde yata��. �flenen hava ya da gaz�n denetimi kat� maddenin bir s�v� gibi davranmas�na y�neliktir.

AKI�KAN YATAK YANMASI &[ Fluidized bed combustion ] S�v� yak�t ya da k���k k�m�r�n s�v�la�t�r�lm�� yatakta yak�lmas�. Bu s�re� daha d���k �s�da yanman�n olu�mas�n� sa�lad���ndan, daha az miktarda nitrojen oksit �retimine yol a�t��� gibi, s�rece kire�ta�� ilavesi ile de k�k�rt oksitlerin yatak izinde olu�mayarak atmosfere at�lmas� olana��n� ortadan kald�r�r.

AKI�KANLIK (KIVAM) &[ Viscosity ] S�v�n�n ak�� h�z�n� belirleyen �zelli�i.

AK�FER &[ Aquifer ] Suyun �ok uzak mesafelere gitmesini sa�layan, yer alt� sular�n� p�narlara ve kuyulara ileten g�zenekli toprak ya da jeolojik olu�um.

AKT�F �AMUR S�RECE &[ Activated sludge process ] At�k su ar�tma tesislerinde kullan�lan, aerobik biyolojik ar�tma s�rece.

AKT�F KARBON &[ Activated carbon ] end�striyel baca gazlar�ndan kaynaklanan kokular�n ve zehirli maddelerin giderilmesine y�nelik adsorbsiyon s�recinde kullan�lan madde.

AKUST�K �EVRE &[ Acoustical environment ] Belli bir ses kayna��n� ku�atan �evre.

ALBEDO &[ Albedo ] Yery�z�n�n g�ne� �����n� yans�tma y�zdesi. Havadan al�nan bir �rnekteki kat�lar�n yans�t�c� niteli�iyle ilgili bir �l��.

AL�AK ARAZ�LER &[ Bottom lands ] Bir akars� kanal�na biti�ik ve ondan biraz y�ksek arazi.

ALD &[ Approximate lethal dose ] Yakla��k �ld�r�c� doz.

ALDR�N &[ Aldrin ] �zellikle DDT'ye diren�li zararl�lara kar�� etkili olan, klorlu hidrokarbon pestisit.

ALERJ� YAPICILAR &[ Allergenics ] Alerjiye yol a�an maddeler.

ALFA RADYASYON &[ Alpha radiation ] Nispeten d���k bir n�fuz g�c�ne sahip radyasyon. Bk. Beta radyasyon, Gamma radyasyon.

ALICI &[ Receptor ] Kirlilikten dolay� belirli risklere maruz bulunan canl� ya da cans�z nesne.

ALICI SULAR &[ Receiving waters ] ��lemden ge�irdikten sonra s�v� ya da kat� kirleticilerin i�ine bo�alt�ld��� su olu�umlar�.

ALINTI &[ Borrow ] Bir ba�ka alanda dolgu malzemesi olarak kullan�lmak �zere bir yerden (alandan) kaz�l�p al�nan malzeme.

ALI�MA &[ Acclimatization ] Canl� bir organizman�n yeni bir �evreye al��ma ya da o �evreye dayan�kl� hale gelme s�reci.

AMONYAK &[ Ammonia ] End�striyel s�re�lerde ve g�bre �retiminde kullan�lan zehirli, tahri� edici gaz.

AMONYAKLAMA &[ Ammonification ] nitratlar�n ve nitritlerin bakterilerce amonyum bile�iklerine indirgenmesi.

AMONYAKLAYICI BAKTER�LER &[ Ammonifying bacteria ] At�k sularda veya kat� at�klarda amonyak a���a ��karan bakteriler.

ANA KANAL &[ Main sewer ] B�y�k bir b�lge i�in kollekt�r i�levi g�ren la��m kanal�.

ANAEROB�K &[ Anaerobic ] Serbest oksijenin bulunmad��� ko�ullarda ya�ama ve b�y�me yetene�ine sahip organizma; serbest oksijenin bulunmad��� ko�ullar.

ANAEROB�K AYRI�MA &[ Anaerobic decomposition ] Havan�n bulunmad��� ko�ullarda faaliyet g�steren mikroorganizmalar�n organik maddeleri ayr��t�rmas�.

ANAEROB�K ��R�ME &[ Anaerobic digestion ] Organik y�k� y�ksek at�k suyun havas�z ko�ullarda ar�t�lmas� s�reci. Tar�m topra��nda kullan�lmas�n� sa�lamak i�in baz� organik at�klar�n pis kokusunun giderilmesi s�reci.

ANC &[ Acid-neutralizing capacity ] Asit etkisizle�tirme kapasitesi.

ANH�DR�K &[ Anhydrous ] Suzus.

ANOKS�YA &[ Anoxia ] Oksijen yetersizli�i.

ANTAGON�ST�K ETK� &[ Antagonistic effect ] Ters sinerjistik etki. Bile�kenin birimlerinin herbirine g�re daha az etkili olmas�.

ANT�M�KROB�YAL &[ Antimicrobial ] Mikrobiyal b�y�meyi �nleyen kimyasal ya da biyolojik maddeler.

AOM &[ Active organic matter] Aktif organik madde

ARITMA &[ Treatment ] At�k su veya gazlar�n kirleticilerden temizlenmesi i�lemlerinin t�m�.

ARL &[ Annual release limit ] Y�ll�k bo�altma s�n�r�.

ARTMA &[ Accretion ] Cans�z maddenin d�� y�zeyine do�al etkilerle �e�itli maddelerin eklenmesiyle olu�an b�y�me s�reci.

ASBEST K�RL�L��� &[ Asbestos pollution ] �imento sanayiinden ve otomobillerdeki fren balatalar�n�n a��nmas�ndan kaynaklanan emisyonlar�n yol a�t��� asbest kaynakl� hava kirlili�i.

AS�DOF�L�K &[ Acidophilic ] Asitte ya da asitli ko�ullarda ya�ayan.

AS�T TORTULLANMASI &[ Acid deposition ] Normal d�zeylerden daha fazla asidite ta��yan ya���la toprak veya y�zey sular�nda pH azalmas� ve asitle�me. Bk. AS�T YA�MURU.

AS�T YA�MURU &[ Acid rain ] Esas olarak sanayi tesislerinden, konutlar�n �s�t�lmas�ndan ve otomobillerden kaynaklanan, s�lf�r ve azot oksitleri i�eren su buhar� emisyonlar�n�n yol a�t��� asit ��kelmesi.

AS�TLENME &[ Acidification ] Topra��n ve suyun asitli emisyonlarla kirlenmesi.

AS�TL� TEM�ZLEY�C� &[ Acid pickles ] Metal y�zeyleri temizlemek i�in kullan�lan end�striyel at�k su.

AS�TL�L�K PROF�L� &[ Aciditiy profile ] Belirli bir yerdeki de�i�en asitlilik d�zeylerinin, ge�mi� e�ilimleri de g�steren kay�d�.

ASKIDA KATI MADDE &[ SS =Suspended solids ] Suda ve la��m suyunda bulunan, yakla��k 1 mikron b�y�kl���nde veya daha b�y�k olmakla birlikte, s�zgelimi kum tanesinden daha k���k kat�lar� ifade etmek i�in kullan�lan terim.

A�INMA &[ Abrasion ] Y�zeylerin �e�itli nedenlerle a��nmas�.

A�INMA (PASLANMA) &[ Corrosion ] Genellikle kimyasal etkiyle, bir maddede zamanla olu�an y�pranma. A��nmaya yol a�an etki maddeleri i�inde en �ok bilinenleri s�lf�r oksitleri ve klor, fluor vb. bile�ikleridir.

ATI�IN YEN�DEN ��LENMES� &[ Waste recycling ] Yeniden kullanmak amac�yla at�k maddelerin toplanmas� ve i�leme tabi tutulmas�; ka��d�n, cam�n, al�minyumun ve plasti�in yeniden i�lenmesi gibi.

ATIK &[ Waste ] �evrede ba�kala�maya yol a�acak miktarda �evreye bo�alt�lan, s�v�, kat�, gaz ya da radyoaktif istenmeyen her t�r madde.

ATIK G�MME &[ Landfill ] At���n toprak katmanlar� aras�na g�m�lmesinden ibaret, kat�, at�k tasfiyesinin en yayg�n y�ntemi; At�klar�n g�m�ld��� �ukur.

ATIK ISISI &[ Waste heat ] �zellikle n�kleer enerji santrallerince �evreye b�rak�lan kullan�lmam�� �s�.

ATIK KOLU &[ Waste stream ] �evreye bo�alt�lan ve i�leme tabi tutulmas� gereken s�v� ve kat� at�klar�n miktar�.

ATIK �Z�MLEMES� &[ Waste assimilation ] Do�al bir kayna��n bo�alt�lan at�klar� �z�mleyerek kendi kendisini temizleyebilmesi.

ATIK SU &[ Waste water ] Konutlar�n pis su ve la��m sular�ndan, end�striyel s�v� at�klardan ve sel sular�ndan kaynaklanan s�v� at�k.

ATIK SU Y�NET�M� &[ Waste water management ] �nsan sa�l���n� ve �evreyi korumak amac�yla, at�k suyun izlenmesi, i�lenmesi ve tasfiyesiyle ile ilgili sistemler geli�tirilmesi ve uygulanmas�.

ATIK TA�INMASI &[ Handling ] S�v� ve kat� at�klar�n toplanmas� ve nakli.

ATIK YAKIMI &[ �ncineration ] Yanabilen at�klar�n denetimli bi�imde yak�larak zarars�z bir kal�nt� haline getirilmesi i�lemi. At�k hacmi bu yolla y�zde 80-90 azalm�� olur.

ATIK Y�K� TAHS�S� �ALI�MASI &[ Waste load allocation study ] Bir akarsuya bo�alt�labilecek, �z�msenebilir toplam azami g�nl�k at�k y�k�n� belirlemek i�in yap�lan �al��ma.

ATMOSFER K�RL�L��� &[ Atmospheric pollution ] temelde insan faaliyetlerinin sonucu olarak, do�rudan do�ruya atmosfere verilen ya da atmosferde kimyasal tepkimeler sonucu olu�an gaz ve partik�l maddelerin yol a�t��� kirlilik oran�.

ATMOSFER BULANIKLI�I &(TOZLULU�U) [ Atmospheric turbidity; dustiness ] Belli bir yerin havas�ndaki yo�unla�m�� toz par�ac�klar�.

ATMOSFER�K SAPMA ORANI &[ Atmospheric lapse rate ] Atmosferin alt tabas�nda y�ksekli�in artmas� ile olu�an �s� d��mesi oran�.

ATOM ENERJ�S� &[ Atom energy ] N�kleer tepkime s�ras�nda serbest kalan enerji. N�kleer enerji.

ATOM�K SO�URMA SPEKTROGRAF�S� &[ AAS=Atomic absorption spectrography ] Bir s�v� kar���m�ndaki metal miktarlar�n� saptayan analiz y�ntemi.

AYRI�TIRICILAR &[ Decomposers ] Biyolojik bozulma yaratan, bakteriler ve mantarlar gibi ayr��t�r�c� organizmalar.

AZALTMA &[ Abatement ] Kirlilik d�zeyini d���rmek i�in uygulanan y�ntem.

AZAM� TALEP D�NEM� &[ Peak demand period ] Bir kamu kurulu�unun ya da toplulu�a hizmet veren her hangi bir sistemin en fazla hizmet talebiyle kar��la�t��� d�nem.

AZAM�LE�T�RME &[ Maximization ] At�k olu�turmadan ka��nma, buna kar��l�k kaynaklardan ger�ekle�tirilen �retimin niceli�ini ve niteli�ini artt�rma �al��malar�n� i�eren koruma �nlemi.

AZGEL��M�� ALAN &[ Depressed area ] Ekonomik ve fiziksel gerileme g�steren b�lge.

AZOT D�NG�S� &[ Nitrogen cycle ] Atmosferdeki azotun bitkiler taraf�ndan �z�mlenmesi, sonra topraktan ge�erek atmosfere d�nmesi s�reci. Azot, proteinlerin �nemli bir bile�enidir ve bu nedenle hem bitkiler hem de hayvanlar i�in gereklidir.

AZOT OKS�T &[ Nitric oxide ] Yanmadan olu�an, havaya b�rak�l�nca zehirli hale gelen kirletici madde.

BACA ATIKLARI &[ Stack effluents ] Sanayi bacalar�ndan yay�lan gazlar ve as�l� par�ac�klar.

BACA DUMANI &[ Plume ] Bacadan ��kan de�i�ik bi�imlerde atmosfere da��lan g�zle g�r�lebilir duman emisyonu.

BACA ETK�S� &[ Chimney effect ] Is�daki de�i�menin gazlarda yol a�t��� yukar�ya y�nelik hareket.

BACA GAZI &[ Flue gas ] Yanmadan sonra bacalardan ��kan ve azot oksitleri, karbon oksitleri, su buhar�, s�lf�r oksitleri, par�ac�klar ve bir�ok kimyasal kirletici madde i�eren duman.

BACA GAZI K�K�RT�N�N G�DER�LMES� &[ Flue gas desulfurization ] Bir �ok y�ntem kullan�lmaktad�r. En yayg�n� gazlar�n kire�ta�� ��zeltisi ile y�kand��� ve olu�an �amurun ayr�larak baz� durumlarda i�indeki k�k�rt� kazanmak �zere yeniden i�leme tabi tutuldu�u kire�ta��/al��ta�� s�recidir.

BAH�EL� KENT &[ Garden city ] Ba�l�ca �zellikleri biti�ik yap� d�zeni ve �evresinde ye�il ku�ak olan kent imar�.

BAK�R B�LGELER &[ Wilderness ] �nsan yerle�imlerinin yada uygarl�klar�n�n ula�mad��� topraklar. Karalar�n ��te birinden fazlas� hala bakir b�lgedir ve bunlar�nen geni�leri Gr�nland ve Antartika' da bulunmaktad�r.

BAKTER� &[ Bacteria ] Klorofilsiz, tek h�creli yada ipliksi mikroorganizma; bakteri havada, toprakta ve denizde ayr��an maddede olu�tu�u ve bozunma s�recine yard�mc� oldu�u i�in kirlilik kontrol� a��s�ndan b�y�k �nem ta��r.

BALIK KATL�AMI &[ Fish kill ] B�y�k miktarda bal���n topluca imhas�.

BALYALAMA &[ Bailing ] ��p� s�k��t�rarak kat�, y�ksek yo�unlukta bloklar haline getirme s�reci.

BANKET &[ Berm ] E�imli bir y�zeyden gelen drenaj� stabilize etmeye yada denetlemeye yard�mc� olan, insan yap�m� tara�a.

BARAJ &[ Dam ] Suyun do�al ak���na engel olu�turarak bir nehrin yada akarsuyun ak�� y�n�n� denetlemeye y�nelik duvar, k�y� yada ba�ka t�r bir yap�.

BAR�YER &[ Barrier ] Biyotan�n g��me yada g�nl�k hareketini engelleyen etken.

BAT &[ Best available tecnology ] En iyi kullan�labilir teknoloji.

BATAKLI�IMSI ALAN &[ Bog ] Yo�un �trofikasyon sonucu su kaynaklar�n�n zengin organik birikintilerle kaplanarak olu�turdu�u alan.

BATAKLIK GAZI &[ Marsh gas ] Batakl�klarda ve turbal�klarda olu�an gaz ( esas olarak metan ).

BATAKLIKLAR &[ Marshes ] En az�ndan bellli bir s�re hali� ve k�y� sular�yla kaplanan kara-su alanlar�.

BATIRMA &[ Sinking] Petrol d�k�nt�lerini denetleme i�lemi; bu i�lem, kum, tebe�ir, i�lenmi� u�ucu k�l, �imento tozu vb. kullan�larak petrol�n fiziksel olarak bat�r�lmas� ile ger�ekle�tirilir.

BATYAL &[ Bathyal ] G�llerin ve okyanuslar�n en derin tabakas�yla ilgili.

BDL &[ Below detection limit ] Saptama s�n�r�n�n alt�nda.

BEKLETME HAVZASI &[ Detention basin ] Ta�k�n� �nlemek i�in sel suyunu denetimli bi�imde tutup b�rakmaya y�nelik havuz yada depo.

BEKLETME S�RES� &[ Detention period ] Birim hacimdeki bir s�v� yada gaz�n ak�� s�recinde bir tank yada odada tutulma ortalama s�resi.

BELED� KATI ATIK &[ Municipal solid waste ] Kentsel alanlardaki konut ve i�yerlerinin, la��m �amurunun da dahil oldu�u, kat� at�klar�.

BEL�RTE� &( �ND�KAT�R ) T�RLER [ Ind�cator species ] Bir ekosistemde, k���k �evresel de�i�imlere �zellikle duyarl� olmas� itibariyle, �evre ko�ullar� konusunda bilgi sa�layan ve �evresel tehlikelerle ilgili erken uyar�larda bulunan t�rler. Bunun bir �rne�i denizmaruludur; deniz marulunun su i�inde yo�un olarak b�y�mesi bir �trofikasyon s�reci belirtisidir.

BENTOS &[ Benhtos ] Deniz dibi b�lgesinde ya�ayan yada burada olu�mu� hayvan ve bitki ya�am�.

BENZEN &[ Benzene ] Kanser yapan end�striyel ��z�c�.

BENZE��M; S�MULASYON &[ Simulation ] Do�al bir s�recin laboratuvar ko�ullar�nda yada bilgisayar modeli kullan�larak s�nanmas�.

BENZ�P�REN &K�m�r ve sigara duman�nda bulunan kanser yap�c� bir hidrokarbon.

BPEO &[ Best practicable environmental option ] En kullan��l� �evresel se�enek.

BER�LYUM &[ Beryllium ) �nsanlar �zerinde zararl� etkilere sahip metalik bir eleman.

BES�N A�I &[ Food web ] Kar��l�kl� ba�lant� i�indeki besin zincirleri dizisi.

BES�N B�T�ES� &[ Nutrient budget ] Belli bir ya�ayan sistem a��s�ndan, al�nan yada kaybedilen gerekli mineral besinlerin miktarlar�n� belirlemeye y�nelik tahmin.

BES�N G�DERME &[ Nutrient stripping ] Al�c� sularda �trofikasyonu yava�latmak amac�yla yada at�k suyun yeniden kullan�labilmesi i�in uygulanan ���nc� derece ar�tma.

BES�N Z�NC�R� &[ Food chain ] Her halkan�n bir �ncekinden beslendi�i ve enerji sa�lad���, buna kar��l�k bir sonrakine besin be enerji aktard��� organizmalar zinciri.

BES�N Z�NC�R� BASAMA�I &[ Trophic level ] Bir hayvan�n besin zincirindeki yeri.

BES�NLER &[ Nutrients ] Bitkilerin ve hayvanlar�n b�y�mesi i�in gerekli maddeler.

BETA RADYASYONU &[ Beta radiation ] Y�ksek h�zda negatif elektron radyasyonu.

BEZ F�LTRE &[ Fabric filter ] End�str�yel emisyonlardan kaynaklanan tozu ve par�a��klar� tutan, evlerdeki elektrikli s�p�rge torbas�na benzer, kuma�tan yap�lma ayg�t.

B�DON &[ Skip ] B�y�k at�k haznesi, konteyner.

B�NA BA�LANTISI &[ House connection ] At�k suyu bir binadan soka�a yerle�tirilmi� hatta ileten pis su borular� i�in kullan�lan terim.

B�R�M M�LK�YET� &[ Condominium ] �ok birimli yap�da bireysel m�lkiyet.

B�R�NC�L HAVA K�RLET�C�LER &[ Primary air pollutants ] Atmosfere do�rudan verilen hava kirleticileri.

B�R�NC�L ��LEM &[ Primary treatment ] ��lenmemi� la��m suyunun ar�tman�n en yayg�n bi�imi: kaba ve kat� maddelerin ayr�ld��� �n i�lem.

B�RLE��K �RET�M &[ Cogeneration ] Elektrik �retiminde olu�an at�k �s�n�n �s�tmada, so�utmada ve at�k su ar�t�m�nda kullan�lmas�.

B�RLE��K ISI VE G�� &[ CHP= Combined heat and power ] Elektrik ve �s�n�n birlikte �retimi. Terim, at�k �s� yada hava kullanan santraller i�inde kullan�l�r.

B�RLE��K KANAL�ZASYON &[ Combined sewer ] At�k suyun ve sel suyunun toplanmas�na yarayan tek bir kanalizasyon sistemi.

B�RLE��K TASF�YE &[ Codisposal ] Genellikle yanma gerektiren entegre bir i�lem yoluyla la��m �ukurunun ve kat� at�klar�n birlikte tasfiyesi y�ntemi.

B�RLE��K ZARARLI ORGAN�ZMA DENET�M� &[ Integrated pest management ] Zararl� organizmalar�n yay�lmas�n� biyolojik, k�lt�rel ve kimyasal yakla��mlar� birle�tirerek denetleme y�ntemi. �zellikle, en az�ndan bir kimyasal ilaca kar�� diren� kazanm�� organizmalarla m�cadelede kullan�l�r.

B�TK� �LD�R�C� &[ Herbicide ] Zararl� ot �ld�r�c� ve yaprak d�k�c� olarak kullan�lan kimyasal madde.

B�YOAK�M�LASYON &[ Bioaccumulation ] Biyoyo�unla�ma.

B�YOBOZULMAYA U�RAMAZ &[ Nonbiodegradable ] Bakterilerin ayr��t�ramad��� organik madde.

B�YODENEME &[ Bioassay ] Potansiyel olarak zehirli bile�iklerin niteli�inin ve g�c�n�n, standart test organizmalar�yla etkile�imlerini g�zleme yoluyla laboratuvar ko�ullar�nda denenmesi.

B�YOENERJET�K &[ Bioenergetics ] Bitkilerle hayvanlar, bitkilerle bitkiler hayvanlarla hayvanlar aras�ndaki enerji aktar�m�n�n incelenmesi.

B�YO�ZLEM &[ Biomonitoring ] Potansiyel olarak zararl� bir durumda bitki ve hayvan ya�am�ndaki farkl�la�malar� de�erlendirmek amac�yla do�al bir ortam�n biyolojik konumundaki de�i�ikliklerin izlenmesi.

B�YOJEOK�MYASAL D�NG� &[ Biogeochemical cycling ] Kimyasal elemanlar�n fiziksel �evre ile organizmalar aras�ndaki d�ng�s�.

B�YOK�MYASAL OKS�JEN �HT�YACI &[ BOD = Biochemical oxygen demand ] Organik kirlili�in bir �l��s� olarak kullan�lan ifade. Bir su veya at�k sudaki organik maddelerin biyokimyasal s�re�lerle tam ayr��malar� i�in bu i�lemi yapan mikroorganizmalar�n, suyun birim hacimi ba��na gereksinim duyduklar� oksijen miktar�. Evsel at�k su i�leme s�re�lerinin etkinli�ini �l�mede de kullan�l�r.

B�YOK�TLE &[ Biomass ] Belli bir alan yada hacimdeki canl� organizmalar�n toplam k�tlesi yada miktar�.

B�YOK�TLE ENERJ�S� &[ Biomass energy ] Bir biyok�tledeki organik at�klar, bitkiler yada a�a� gibi organik maddelerden �retilen enerji.

B�YOLOJ�K ARITMA &[ Biological treatment ] At�k suyun mikroorganizmalar kullan�larak ar�t�lmas�.

B�YOLOJ�K B�Y�ME &(Y�KSELME ) [ Biological magnification ] Besin zincirinin ard���k d�zeylerinde, maddelerin artan miktarlarda birikmesi.

B�YOLOJ�K �E��TL�L�K &[ Biological diversity ] Organizmalar�n �e�itlerinin alan yada hacim birimi ba��na say�s�; belli bir zamanda belli bir yerdeki t�rlerin bile�imi.

B�YOLOJ�K DENGE &[ Biological balance ] Hayvanlarla bitkiler, bitkilerle bitkiler ve hayvanlarla hayvanlar aras�ndaki denge.

B�YOLOJ�K POTANS�YEL &[ Biotic potential ] Bir organizman�n varl���n� s�rd�rme ve �reme yetene�i.

B�YOLOJ�K KALKAN &[ Biological shield ] Bir n�kleer reakt�r�n personelini ve �evresini korumak amac�yla, n�tronlar� ve gamma radyasyonu absorbe etmek (so�urmak) i�in n�kleer reakt�r�n merkezi etraf�nda in�a edilen koruyucu kalkan yada kal�n beton duvar.

B�YOLOJ�K YA� D�K�NT� DENET�M� &[ Biological oil spill control ] Sudaki ya� tabakalar�n� ayr��t�rmak i�in bakteri k�lt�rlerinin kullan�lmas� i�lemi.

B�YOM &[ Biome ] Belli bir do�al ortam ve iklimdeki b�t�n canl� organizmalardan olu�an karma��k topluluk.

B�YOMETR� &[ Biometry ] Biyolojik sorunlar�n incelenmesinde istatistik y�ntemlerin uygulanmas�.

B�YOSFER &[ Biosphere ] Gezegenimizin ve atmosferinin ya�am kayna�� b�t�n b�l�mlerini i�eren alan.

B�YOS�DLER &[ Biocides ] Organizmalar� �ld�rme yetene�ine sahip kimyasal maddeler; sterilize ediciler.

B�YOTA &[ Biota ] Belirli bir b�lgede yada �evrede bulunan bitki ve hayvan ya�am�n�n b�t�n�.

B�YOT�K &[ Biotic ] Bir �evredeki bitkiler, hayvanlar ve mikroorganizmalar ile ilgili.

B�YOYO�UNLA�MA FAKT�R� &[ Bioconcentration factor ] Organizmalarda baz� kimyasal maddelerin birikme mertebesini ifade eden bir �l��. Genellikle bu kimyasal maddeler besin zinciri i�inde artarak bulunurlar. �rnek: DDT.

BOD &[ Biochemical oxygen demand ] Biyokimyasal oksijen ihtiyac�.

BOP &[ Blow -out preventer ] Ka�ak �nleyici.

BORU �IKI�I ARITMA &[ End-of-pipe treatment ] Emisyon boru hatt�n�n bitiminde kullan�lan ar�tma tesisi.

BORU HATTI &[ Pipeline ] De�i�ik maddeleri uzak mesafeler ileten, pompalama donan�m�, vanalar� ve di�er makinalar� ile birlikte boru �ebekesi.

BO�ALTIM &[ Discharge ] �evreye b�rak�lan b�t�n kirleticiler i�in kullan�lan terim. Gaz bo�alt�mlar emisyon, s�v� bo�alt�mlar ise s�v� at�k (effluent ) diye de adland�r�l�r.

BOZULMA &[ Impairment ] Bir do�al kayna��n kirlenmesi s�reci.

BOZULMAMI� ALAN &�nsan etkinlikleriyle de�i�tirilmemi� do�al alanlar.

B�LGE ISITMASI &[ DH = district heating ] Belirli bir say�daki konut yada i�yerine �s�tma sa�lamak �zere, merkezi olarak kurulan sistem.

B�LGELEME &[ Zoning ] Belli ama�larla b�lgelere ay�rarak toprak imar�n�n denetlenmesi.

BR�T TABAN ALANI &[ Gross floor area ] Bir binan�n taban alan� toplam�.

BSO &[ Benzene soluble organics ] Benzende ��z�lebilen organik maddeler.

BUHAR &[ Vapor ] Atmosfer �s� ve bas�nc�nda s�v� yada kat� durumda bulunan maddelerin gaz hali.

BUHARLA�MA HAVUZU &[ Evaporation pond ] La��m suyu tasfiyesinde kullan�lan s�� ve yapay havuz; bu sistemde at�k geni� araziler da��t�l�r ve buharla�t�r�l�r.

BULANIKLIK &[ Turbidity ] Suda ve havada as�l� bulunan maddelerin neden oldu�u, g�ne� ���nlar�n�n ortama girme ve bitkilerin b�y�me d�zeylerini denetleyen, i�me suyu kalitesi a��s�ndan �ok zararl� ortam ko�ullar�.

BUV &[ Backscattered ultraviolet ] Geri sa��lm�� mor�tesi.

B�T�NSELC� &[ Holistic ] Par�alarla b�t�nler aras�ndaki organik yada i�levsel ili�kiyi vurgulayan ve bir konuyu kar��l�kl� ba��ml�l�k ili�kisi i�indeki par�alar�n b�t�nledi�i tek bir sistem olarak g�ren yakla��m.

B�Y�ME TEOR�S� &[ Growth theory ] Kentlerde ve b�lgelerde yerle�im, b�y�me ve toprak kullan�m� modelleri konusunda kent bilimcilerinin olu�turduklar� teoriler.

CA &[ Carbon absorption or adsorption ] Karbon so�urmas�.

CANSIZ �EVRE &[ Abiotic environment ] Do�adaki fiziksel ve cans�z kimyasal unsurlar. �rnek: Toprak, su, atmosfer.

CBD &[ Central business district ] Merkezi i� b�lgesi.

CBSR &[ Carcinogen bioassay in small rodents ] K���k kemirgenlerde kanser yap�c� biyo-denemesi.

CCC &[ Countercurrent chromatography ] Ters ak�m kromatografisi.

CFC &[ Chlorofluorocarbon ] Klorofl�orokarbon. CIVA &[ Mercury ] Besin zincirlerinde, �zellikle tatl� su ve deniz organizmalar�nda yo�un olarak bulunabilen ve zararl� etkilere yol a�an zehirli metalik eleman.

CNR &[ Composite noise rating ] Bile�ik g�r�lt� �l��m�.

CNS &[ Central nervous system ] Merkezi sinir sistemi.

COD &[ Chemical oxygen demand] Kimyasal oksijen ihtiyac�.

COH &[ Coefficient of haze ] Sis katsay�s�.

COHb &[ Carboxhaemoglobin ] Karboksihemoglobin.

COM &[ Complek organic mixture ] Karma��k organik kar���m.

CPOM &[Coarse particulate organic matter ] B�y�k par�ac�kl� organik madde.

C.Q. &[ Commercial quality ] Ticari kalite.

C�RUF &[ Clinker ] F�r�nlardaki ergimi� kal�nt�.

�

�ALI�MA ORTAMI &[ Work environment ] ��yerinin ko�ullar�.

�ALKANTI &[ Turbulence ] Geli�ig�zel hava veya su sirk�lasyonuna neden olan ini�li ��k��l� devinim. Nedeni genellikle ak�� alandaki p�r�zl�l�k ve engebeliktir.

�AMUR &[ Sludge ] At�k suyun ar�t�lmas� s�ras�nda s�zme, ��keltme ya da biyolojik ar�tma sonucu olu�an yo�unla�m�� kat�.

�AMUR SIVISI &[ Slurry ] At�k su i�leme tesislerinde �amuru ta��yan s�v�.

�AMUR S�ND�R�M� &[ Sludge digestion ] At�k su �amurunun biyolojik oksijen ihtiyac�n� �evresel y�nden kabul edilebilir bir d�zeye indirmek amac�yla uygulanan anaerobik i�lem.

�AMUR TASF�YES� &[ Sludge disposal ] At�k su �amurunun nihai tasfiye i�lemi.

�AMURUN YAKILMASI &[ Sludge incineration ] At�k su �amurunun hacim y�n�nden k���lt�l�p, i�lenerek tutu�abilirlik kazand�r�ld�ktan sonra yak�lmas�.

�APRAZ-MEDYA YAKLA�IMI &[ Cross-media approach ] �evre sorunlar�na, s�zgelimi sadece hava kirlili�ini de�il etkile�im i�indeki b�t�n fakt�rleri g�z �n�nde bulundurarak yakla�mak.

�ENTME (YONTMA) &[ Spalling ] Yongalar ya da par�alar haline getirme.

�ER�EVE YAKLA�IM &[ Bubble concept ] Kirletici emisyonlar�n�n denetimi ba�lam�nda ama�lanan s�n�rlamalar�n uygulanmas�nda, belirli kirleticilerin ��k�� kaynaklar�ndan ziyade bunlar�n etkiledikleri alanlar�n ele al�nmas� gerekti�ini savunan yakla��m.

�EVRE &[ Environment ] Bir organizman�n var oldu�u ortam ya da ko�ullar. Bu �evre do�al fiziksel ��eleri, ayr�ca organizman�n etkile�ti�i insan �r�n� ko�ullar� i�erir.

�EVRE ANAL�Z� &[ Environmental analysis ] Belirli bir arazinin topo�rafik, hidrolojik, jeolojik ve k�lt�rel �zellikleri gibi �evresel �zelliklerinin incelenmesi.

�EVRE DE�ERLEND�RMES� & [ Environmental assessment ] Bir eylemin ya da projenin �evre bak�m�ndan yararl� olup olmad���n� ve �evresel etki raporunun haz�rlanmas� gerekip gerekmedi�ini belirlemek amac�yla yap�lan inceleme.

�EVRE DOSTU &[ Environment-friendly ] �r�nlerde normal olarak bulunan zararl� ��elerden baz�lar�n� tasfiye etmek amac�yla tasarlanm�� ya da de�i�tirilmi� �r�nleri ifade etmek i�in kullan�lan terim.

�EVRE KORUMA &[ Environment protection ] Potansiyel olarak tehlikeli at�k maddelerin �evreye bo�alt�lmas�n�n asgariye indirilmesi ya da �nlenmesi amac�yla kaynaklar�n y�netimi.

�EVRE KORUMA AJANSI &[ EPA= Environmental Protection Agency ] Kirleticiler ile ilgili t�m kanun ve y�netmelikleri uygulamak ile g�revli Amerikan federal kurulu�u.

�EVRE KAL�TE HEDEF� &[ EQO = Environmental quality objective ] �evrenin belirli bir boyutu i�in ama�lanan kalite d�zeyinin ortaya konmas�. Bu d�zey ula��l�r olmayabilir ve nicelik olarak ifade edilebilir.

�EVRE KAL�TE STANDARDI &[ EQS = Environmental quality standard ] Bir �evrede bir kirletici i�in izin verilebilir en y�ksek d�zey ya da �evrenin baz� vas�flar� i�in kabul edilebilir en d���k d�zey.

�EVRE M�HEND�SL��� &[ Environmental engineering ] �evre m�hendisli�i, �evrenin korunmas�na, kirlili�in azalt�lmas�na vb. elveri�li teknoloji sistemlerinin tasarlanmas�n� ve �evre s�re�lerinin incelenmesini, ayr�ca belirli binalar�n bu a��dan i� tasar�mlar�n�n ger�ekle�tirilmesini i�erir.

�EVRE SORUNLARI B�L�MSEL KOM�TES� &[ SCOPE= Scientific Committee on Problems of the Environment ] Ba�l�ca ilgi alan� �evreyi iyile�tirmek ve kirlilikle ilgili �e�itli sorunlar� incelemek olan uluslararas� kurulu�.

�EVRE YOLU &[ Beltway ] Kentsel bir alan� �evreleyen, ana ula��m arterlerine ba�l� yol.

�EVRE Y�NET�M� &[ Environmental management ] Toprak , su ve hava gibi do�al kaynaklar�n �evresel a��dan kabul edilebilir uygulamalar yoluyla kullan�lmas�.

�EVRE Y�N�NDEN DUYARLI ALAN &[ ESA= Environmentally senstive area ] Bir �lkenin do�al yerle�imleri ve s�regelmekte olan tar�msal etkinlikleri korumak ya da modern, yo�un tar�mdan geleneksel olana ge�mek i�in �zel �nlemler almak gere�ini duydu�u alanlar i�in kullan�lan terim.

�EVRESEL ETK� DE�ERLEND�RMES� &[ ELA = Environmental impact assessment ] Yeni geli�me ve projelerin �evreye olabilecek s�rekli ya da ge�ici potansiyel etkilerinin, sosyal sonu�lar� ve alternatif ��z�mleri de i�ine alacak bi�imde analizi ve de�erlendirilmesi.

�EVRESEL ETK� RAPORU &[ Environmental impact statement ] �evresel etki de�erlendirmesi �al��malar�n�n sonu�lar�n� i�eren detayl� rapor.

�EVR�LME (�NVERS�YON) &[ �nversion ] Atmosferin a�a�� tabakalar�nda ger�ekle�en ve so�uk hava katman�n�n daha yukar�daki s�cak hava katman� taraf�ndan tutulmas�yla olu�an atmosfer olay�, R�zgar olmad��� zaman, kirleticilerin da��lmas� olana�� bulunamaz ve b�y�k hava kirlili�i olaylar� ger�ekle�ebilir.

�IKI� KANALI &[ Outlet channel ] S�v� at��� toplay�p g�t�rmeye yarayan su yolu ya da drenaj kanal�.

�IKI�-YER�VARI� YER� ARA�TIRMASI &[O-D Survey = Origin destination survey ] Bir ula��m planlama tekni�i.

��NKOLU SU K�RL�L���& [Zinc water pollution ] Galvanizleme, polimer i�leme ve di�er uygulamalar�n sonucu olarak end�striyel at�k suda ortaya ��kan kirlilik.

�OCUKLARA DOKUNMAZ &[ Childproof ] �ocuklar i�in tehlikeli olmayan.

�OK A�LEL� KONUT &[ Multifamily dwelling ] �ki ya da daha fazla aile birimini bar�nd�ran konut.

�OK �IKI�LI K�RLET�C� KAYNAK &[ Nonpoint source ] Su kirlili�ine katk�da bulunan, y�zeysel su ya da ya�mur ak�nt�s� gibi, yay�lm�� ve i� i�e ge�i�mi� ak�nt�lar.

��KELME &[ Precipitation ] Elektrik alan etkimesi ya da �s�sal de�i�me sonucunda, par�ac�klar�n i�inde as�l� bulunduklar� gaz ak�nt�s�ndan ayr�lmas� i�lemi.

��KELTME &[ Sedimentation ] Kat�lar�n yer �ekimi nedeniyle ��kelmesi do�al s�reci; at�k suyun i�leme tabi tutulmas�nda, erozyon g��leri arac�l���yla par�ac�klar�n ayr�lmas� ve ta��nmas� s�reci.

��KELTME TANKI &[ Sedimentation tank ] ��keltilebilir kat�lar�n at�k sudan ayr�ld��� at�k su i�leme tesisinin bir b�l�m�.

��LLE�ME &[ Desertification ] Genellikle a��r� otlatma, yayg�n ormans�zla�t�rma ya da ayk�r� tar�m ve sulama uygulamalar� sonucunda topra��n ��l haline gelmesi s�rece.

��P &[ Garbage ] Evlerden ya da ticari ama�la g�da haz�rlanmas� ve kullan�lmas�ndan kaynaklanan hayvan, sebze ve meyve at���; genelde t�m at�k �r�nler i�in kullan�l�r.

��P BO�ALTMA &[ Tipping ] ��p�n a��k alanlara d�k�lmesi.

��P ISLAHI &[Refuse reclamation ] kat� at���n yararl� �r�n haline getirilmesi.

��PL�K &[ Dump site ] ��p gibi kat� at�klar�n bo�alt�l�p �st� a��k b�rak�ld��� at�k tasfiye alan�.

��Z�NM�� OKS�JEN &[CD = Dissolved oxygen ] Su veya at�k su i�inde ��z�nm�� halde bulunan oksijen miktar�.

��R�ME &[ Putrefaction ] Anaerobik haldeki maddenin organik ayr��mas�; bu s�re� sonunda k�t� kokulu gazlar ve oksitlenmesi tamamlanamam�� �r�nler olu�ur.

��R�ME VE ��R�TME &[ Digestion ] Enzimlerin etkisiyle organik d�n��mesini ifade etmekte kullan�lan, at�k su ar�t�m�yla ilgili terim. �rnek: La��m �amurunun anaerobik ��r�t�lmesi.

DA�ILMA &[ Dispersion ] s�zgelimi, bir do�al kaynaktaki yo�unla�m�� kirleticinin yay�lma s�reci.

DA�INIK YAYILMA &[ Sprawl ] Kentsel geli�menin civardaki k�rsal kesime do�ru denetimsiz yay�lmas�.

DALGA G�C� &[ Wave power ] deniz suyu devinimlerinin olu�turdu�u g�c�n enerji �retiminde kullan�labilece�i, potansiyel yenilenebilir enerji kayna��.

DALGAKIRAN &[ Jetty ] Bir liman� ak�nt�lar�ndan ve gelgitlerden korumak amac�yla gelgite a��k koylarda, g�llerde ya da �rmaklarda ger�ekle�tirilen yap�.

DAMITMA TES�SLER� &[ Distillation plants ] Tuzlu suyu i�me suyuna d�n��t�ren b�y�k �l�ekli tesisler.

DAMLATMALI F�LTRE &[ Trickling filter ] At�k suyun ar�t�lmas� s�recinde ikincil ar�tma tesislerinde kullan�lan biyolojik filtre. Filtre, at�k suyun p�sk�rt�p serpildi�i 5-10 cm boyutunda ta�lardan olu�an 1-2 m derinli�inde ve 10-30 m �ap�nda bir yatakt�r. Ta�lar aras�nda b�y�me olana�� bulan mikroorganizmalar, ak�� s�resi i�inde organik maddeleri ayr��t�r�rlar.

DARBE �L�ER &[ Impactor; Impinger ] Maddeleri �arpma (darbe) noktas�nda toplayan ve �l�en alet.

DAYANIKLI K�MYASALLAR &[ Persistent chemicals ] Zarars�z hale getirilmelerini ya da giderilmelerini sa�layacak biyolojik ve kimyasal s�re�lere kar�� diren�li toprak ve su kirleticileri. Bunlara �rnek olarak kur�un, bak�r, arsenik, ya da tar�m ila�lar�, sert deterjanlar (biyolojik olarak bozunmayan) ve radyon�klidler (radyoaktif �ekirdekler) g�sterilebilir.

DBA &[ Decibel A ] Desibel A. DDT &[ DDT ] Diklorodifeniltrikloretan'�n k�sa yaz�l���; son derece kuvvetli bir b�cek �ld�r�c�. Kal�nt�lar� yakla��k 15 y�l varl���n� s�rd�r�r.

DE����M DERECES� &[ Gradient ] Is�, bas�n�, yo�unluk, nem gibi �evreyi etkileyen bir niceli�in de�erindeki de�i�me.

DEMOGRAF� &[ Demography ] Genellikle istatistik teknikler kullan�larak n�fusun incelenmesi.

DEMOGRAF�K GE��� &[ Demographic transition ] Genellikle ekonomik ve toplumsal geli�meye ba�l� olarak, belli bir n�fusun do�um oran�nda g�zlenen d��me e�ilimi.

DENGEL� N�F�S &[ Equilibrium population ] De�i�meyen n�fus; belli bir s�rede do�um say�s� �l�m say�s�na e�it olan n�fus.

DEN�Z D�B� B�LGES� &[ Benthic region ] Hem k�y� hem de derin deniz taban� olmak �zere, b�t�n okyanus dibini kapsayan deniz b�lgesi.

DEN�Z D�B� SONDAJI &[ Offshore drilling ] Pahal� donan�m ve y�zer platformlar kullanarak deniz alt�ndan petrol ve gaz ��kar�lmas�.

DEN�Z EKOS�STEM� &[ Marine ecosystem ] Okyanuslar�n ve denizlerin ekosistemleri; pellajik ve bentik b�l�mler olarak ikiye ayr�l�r.

DEN�Z ISI ENERJ�S� �EVR�LMES� &[ Ocean thermal energy conversion ] Deniz y�zeyinde g�ne�le �s�nan su ile y�zeyin alt�ndaki so�uk su aras�ndaki �s� farklar�ndan yararlanmak suretiyle enerji �retilmesi y�ntemi.

DEN�Z K�RL�L��� S�ZLE�MES�& [ MARPOL = Marine Pollution Convention ] uluslar aras� Deniz Kurulu�unun (IMO) �nderli�inde kabul edilen ve yak�t ta��yan tankerlerin deniz kirlili�ine yol a�malar�n� �nlemek amac�yla olu�turulan s�zle�me.

DEN�Z K�RL�L���N� G�ZLEME PROGRAMI &(MARPOLMON) [Marine Pollution Monitoring Programme ] Deniz Kirlili�i S�zle�mesinin bir uygulamas�.

DEN�Z SEDD� &[ Seawall ] Sahili koruyan ve i� k�s�mlara y�nelik ta�k�nlar� �nleyen, sahil �eridindeki sa�lam duvar.

DEN�ZE ��P D�KME &[ Ocean dumping ] La��m �amuru, taranm�� materyal, sanayi at�klar� ya da di�er maddelerin de i�inde bulundu�u at�klar�n denize d�k�lmesi.

DEPREM ZARARLARININ AZALTILMASI &[ Earthquake hazard mitigation ] tahmin, uyar� sistemleri ve �zellikle depreme dayan�kl� yap� in�aas� gibi y�ntemlerle, depremlerin insan ya�am�na ve mallara verebilece�i zararlar�n asgariye indirilmesi.

DER�N DEN�Z D�B� B�LGES� &[ Abyssall-benthic zone ] Okyanusun en derin yerleri.

DERME �ATMA KONUT &[ Jerry built housing ] Genellikle hemen k�r etmek i�in yetersiz malzeme ve i��ilikle in�a edilen konut.

DES�BEL &[ Decibel ] Sesin �iddetinin �l��lmesinde kullan�lan uluslar aras� birim. K�saca dB olarak yaz�l�r.

DETERJANLAR &[ Detergents ] Yayg�n olarak kullan�lan, y�zey aktif temizleme maddesi. Bakterileri ve organizmalar� da yok eden deterjanlar su kirlili�inin ba�l�ca nedenlerinden biridir.

DETR�TUS &[ Detritus ] G�llerin dibini ya da ormanlar�n taban�n� zenginle�tiren ayr��m�� madde.

DEVR� S�RE� &[ Circular process ] At�klar�n yeniden i�lenip kullan�l�r hale getirilmesi; at�klar�n yeniden kullan�m�.

DEVR�DA�M &[ Flow through ] Kesintisiz dola��m.

DEZENFEKS�YON &(M�KROPSUZLA�TIRMA) [ Disinfection ] Hastal�k yap�c� organizmalar�n, s�zgelimi, klorlama yoluyla yok edilmesi.

DI� KAYNAKLI K�RL�L�K &[ �mission ] Uzaktaki bir hava kirlilik kayna�� nedeniyle olu�an yerel hava kirlili�i.

DI� KITA SAHANLI�I &[ OCS = outer continental shelf ] Bir �lkenin k�y�lar�nda, birka� kilometreden 400 kilometre uzakl�klara kadar uzanabilen; ve genellikle ait oldu�u �lkenin, petrol, gaz ve mineral kaynaklar� bak�m�ndan yararlanma hakk�na sahip oldu�u kabul edilen deniz b�lgesi.

DI�KI ORGAN�ZMALARI &[ Fecal coliform organisms ] �nsanlar�n ve hayvanlar�n ba��rsaklar�nda bulunan bakteri grubu; bu organizmalar�n �evre sular�ndaki varl���, hastal�k yapan organizmalar�n da bu sularda varl���n�n i�areti olarak kabul edilmektedir.

DI�SALLIKLAR &[ Externalities ] Ba�kalar�n�n etkinliklerinin bir sonucu olarak bir toplumsal grubun �demek zorunda kald��� sosyal maliyet ya da elde etti�i sosyal fayda.

D�ELDR�N &[ Dieldrin ] Oktaloks diye de bilinen, klorlu hidrakarbonlar s�n�f�ndan beyaz kristalimsi tar�m ilac�. Bir�ok ha�arat a��s�ndan zehirli etkiye sahip ve baz� ku�lar i�in de �ld�r�c�d�r.

D�FF�Z�R &[ Diffuser ] Gaz veya s�v�y� kar��t�r�ld��� ortama daha iyi da��tmak amac� ile kullan�lan ve besleme borusunun ucunda bulunan ince delikli ayg�t.

D�MET�L S�LF�T &[ DMS ] Oksitlendi�inde asit tortulanmas�na katk�da bulunan, kirlilik ko�ullar�nda artan, planktonlar�n �retti�i kimyasal madde.

D�NLENME S�STEM� &[ Recreation system ] Toplulu�a dinlenme e�lenme olanaklar� sa�layan tesislerin ve programlar�n b�t�n�n� ifade etmek i�in kullan�lan terim.

D�OKS�N &[ Dioxin ] Bitki �ld�r�c�lerde bulunan, son derece zehirli maddeler k�mesi.

D�C &[ Dissolved inorganic carbon ] ��z�nm�� inorganik karbon.

D�P &[ Dissolved inorganic phosphorus ] ��z�nm�� inorganik fosfor.

D�STROF�K G�LLER &[ Dystrophic lakes ] �ok d���k kire� i�eri�ine ve yo�un humusa sahip bundan dolay� da suyun kahverengi renk ald��� g�ller.

D�YAL�Z &[ Dialysis ] At�k su ar�t�m�nda kullan�lan, b�y�k organik par�ac�klar� k���klerden ay�rma y�ntemi.

DM &[ Dry matter ] Kuru madde.

DO &[ Dissolved oxygen ] ��z�nm�� oksijen.

DOBSON B�R�M� &[ Dobson unit ] Ozon �l��m�nde kullan�l�r; bir dobson birimi, milimetrenin y�zde birine e�ittir.

DO�A KORUMA ALANI &[ Nature preserve ] Do�al �evrenin koruma ve inceleme ama�lar�yla korundu�u alan.

DO�AL AYIKLANMA &[ Natural selection ] Baz� organizmalar�n belirli bir �evrenin ko�ullar�na daha iyi uymalar�ndan �t�r� �o�alarak ya�amlar�n� s�rd�rmesi.

DO�AL GAZ &[ Natural gas ] Yerkabu�unun alt�nda, belli jeolojik olu�umlarla ger�ekle�en, metan ve hidrokarbonlar i�eren yak�t.

DO�AL KAYNAK &[ Natural resource ] �evrede do�al olarak ger�ekle�en su, hava ve gaz gibi kaynaklar.

DO�AL RADYASYON &[Natural radiation ] Esas olarak toprakta ve kayalarda ayr��an uranyumun yol a�t���, radon gibi gazlar ��karan radyasyon.

DO�RUSAL K�RLET�C� KAYNAK &[ Line source ] Bir do�ru boyunca kirlilik emisyonu ya da de�arj�. T�kan�k bir �evre yolunda yol boyunca hareket halindeki trafi�in olu�turdu�u hava kirlili�i do�rusal bir kaynak olu�turur.

DO�UM HIZI &[ Birth rate ] Belirli bir grubun birim zamanda olarak ifade edilen do�um oran�. Belli bir alanda her 1.000 ki�ilik n�fus ba��na y�ll�k do�um say�s� ise "kaba do�um h�z�" olarak adland�r�l�r.

DO�URGANLIK &[ Fecundity ] Bir canl�n�n do�urabilme yetisi.

DO�URGANLIK HIZI &[ Fertility rate ] 15-44 ya� aras�nda, do�urma �a��ndaki her 1.000 kad�n ba��na d��en canl� do�um say�s�.

DOLGU &[ Riprap ] Set erozyonunu �nlemek i�in d�zensiz bi�imde biraraya konmu� k�r�k kaya, ta� ya da betondan yap�lma duvar.

DOLGU YAPILANMA &[ �nfill development ] Kent dokusunda yay�lm�� haldeki, genellikle k���k boyutta olduklar� i�in bo� kalm�� arsalar�n konut ya da konut-d��� ama�larla yap�lanmas�.

DOLGU KULE &[ Packed tower ] Kirli havan�n dolgu maddesi (seramik par�alar�, a�a� yongas� vb.) doldurulmu� bir kuleden ge�irilmesi ve bu arada dolgu materyalinin �zerine s�v� p�sk�rt�lerek kirleticilerin so�urulmas� esas�na dayal� kirlilik denetim ayg�t�.

DOM &[ Dissolved organic matter ] ��z�nm�� organik madde.

DMS &[ Dimethyl sulfide ] Dimetil s�lfit.

DNT &[ Dinitrotoluene ] Dinitrotoluen.

DUMAN &[ Fumes ] Buharlar�n yo�unla�mas�ndan ya da kimyasal tepkimeden olu�an, genellikle 5 mikrondan k���k, solunabilir ve bulut g�r�n�m�ndeki u�ucu kat� par�ac�klar.

DUMAN &[ Smoke ] S�zgelimi k�m�r gibi bir yak�t�n eksik yanmas� sonucunda olu�an, minik par�ac�klardan ibaret, g�zle g�r�lebilir gaz halindeki s�spansiyon.

DUMAN �L�ER &[ Smokemeter ] Baca ve egzos gazlar�n�n yo�unlu�unu �l�meye yarayan ayg�t.

DURULTMA &[ Clarification ] ��kebilir nitelikteki y�zen kat� maddelerin ��keltme, havaland�rma ve s�zme yoluyla at�k sudan ayr�lmas�.

DURULTMA ODASI &[ Settling chamber ] Yakma bacalar�nda ya da s�nai i�lemlerden ��kan gazlardaki partik�l maddelerin �n ar�t�m�nda kullan�lan ve do�al bir �ekme bacas�yla �al��an oda. Bu oda da iri partik�l maddeler yer�ekimi etkisi ile ��kt�r�l�r ve toplan�r.

DURULTMA TANKI &[ Settling tank ] Damlatmal� filtre veya aktif �amur s�reci sonunda k�smen ar�t�lm�� at�k suyun, s�v� ve kat� bile�enlerin ayr�labilece�i bi�imde ��keltildi�i tank.

DUV &[ Dangerous ultraviolet ] Tehlikeli ultraviyole (mor�tesi)

D�NYA �EVRE VE GEL��ME KOMUSYONU &[ WCED = World Commision on Environment and Development ] Ekonomik geli�meyi yads�mayan, ancak d�nya �evresini tehdit etmeyen �evre ve enerji politikalar�n�n benimsenmesi gerekti�ini savunan Brundtland Raporunu haz�rlayan, Birle�mi� Milletler'in olu�turdu�u bir komisyon.

D��EY KALKI� VE �N�� &[ VTOL = Vertical takeoff and landing ] Havalanlar�nda alan ekonomisi sa�layan ve ayr�ca geleneksel kalk�� ve ini�lerdeki belli tehlikeleri gideren d��ey kalk�� ve ini�e elveri�li u�ak.

D�ZEY &[ Grade ] Yer seviyesi.

EAA &[ Electrical aerosol analyser ] Elektrikli aerosol analizci.

EC &[ Effect concentration; environmental concentration ] Etki yo�unla�mas�; �evresel yo�unla�ma.

Ecd &[ Electron capture detector ] elektron tutma detekt�r�.

EDAF�K &[ Edaphic ] Toprakla ve onun bitki ve hayvan ya�am� �zerindeki etkisiyle ilgili.

EF &[ Emission factor; enrichment factor ] Emisyon etkeni.

EFEO &[ Environmentally favorable energy options ] �evre y�n�nden elveri�li enerji se�enekleri.

E�A &[ Environmental impact assessment ] �evresel etki de�erlendirmesi.

E�L &[ Environmental impairment liability ] �evresel bozulman�n sorumlulu�u.

EK�ST�K &[ Ekistics ] �nsan yerle�imlerini inceleyen bilin dal�.

EKMAN TABAKASI &[ Ekman layer ] Yak�n atmosferde r�zgar�n veya okyanuslarda �st ak�nt�lar�n y�kseklik veya derinlikle y�n de�i�tirdi�i tabaka.

EKOLOJ� &[ Ecology ] Organizmalar�n birbirleriyle ve �evreleriyle olan ili�kileri inceleyen bilim dal�.

EKOLOJ�K KONUM &[ Niche ] Bir t�r�n ya�am�n� s�rd�rmesi i�in gerekli t�m ko�ullar� sa�layan ekolojik ya�ama ortam�ndaki yeri.

EKOSFER &[ Ecosphere ] Yery�z�n�n canl�lar� i�eren b�l�m�; biyosfer ve kar��l�kl� etkile�imin s�z konusu oldu�u atmosfer, hidrosfer ve litosfer kesitli.

EKOS�STEM &[ Ecosystem ] Birbirleri ile ve cans�z ortamla ili�ki i�inde olan kendi i�inde yeterli bitki ve hayvan toplulu�u.

EKOTON &[ Ecotone ] Ya�mur orman� ile ona biti�ik a�a�l�k ya da otlak gibi iki ekolojik topluluk aras�ndaki ge�i� alan�.

ELEKTROD�YAL�Z &[ Electrodialysis ] Suyun tuzunun giderilmesinde kullan�lan elektro kimyasal i�lem.

ELEKTROSTAT�K ��KT�R�C� &[ Electrostatic precipitator ] Y�klenmi� par�ac�klar�n ��kt�r�lmesi s�reci ile bu par�alar� ta��yan gaz�n atmosfere b�rakmadan �nce tabi tutuldu�u etkili temizleme y�ntemi.

ELEME &[ Screening ] Y�zen ve as�l� duran iri kat� maddeleri la��m suyundan bir t�r elek kullanarak ger�ekle�tirilen ay�rma i�lemi; bir komposttan yabanc� maddelerin ayr�lmas�.

EM�SYON &[ Emission ] Gaz ya da gaz ve partik�l kar���mlar�n�n atmosfere verilmesi.

EM�SYON ENVANTER� &[ Emission inventory ] Belirli bir co�rafi alanda havaya bo�alt�lan ba�l�ca hava kirleticilerinin listesi. Listeleme miktar (g�n/ton) ve kirlilik kayna�� g�z �n�ne al�narak yap�l�r.

EM�SYON STANDARDI &[ Emmission standard ] Belli ko�ullarda belli bir kaynaktan yasal olarak bo�alt�labilen azami kirletici miktar�. Bo�alt�m standard� olarak da adland�r�l�r.

EN �Y� KULLANILAB�L�R TEKNOLOJ� &[ BAT = best available technology ] Maliyeti g�z �n�ne almaks�z�n ya da uygulanmas�n�n gereklili�i kan�tlanm��, kirlili�i maksimum azaltabilen teknoloji. Optimum teknolojik s�re�.

EN KULLANI�LI �EVRESEL SE�ENEK &[ BPEO = Best practicable environmental option ] Belirli bir ortamda (deniz, hava, toprak ) bir kirleticiye kar�� getirilen ��z�m�n bir di�er ortamda kirlili�e yol a�abilece�i olas�l���n g�z �n�nde bulundurulmas� gerekti�ini vurgulayan kavram.

EN OLASI SAYI &[ MPN = Most probable number ] Kirlenmi� sudaki bakterilerin say�s�n�n olas�l�k form�llerine dayal� olarak istatistiksel tahmini.

EN Y�KSEK VE EN �Y� KULLANIM &[ Highest and best use ] Bir yerin (y�renin) optimal kullan�m�.

ENDEM�K &[ Endemic ] Belirli bir b�lgenin yerli t�r�.

ENDR�N &[ Endrin ] Klorlu hidrokarbonlar s�n�f�ndan �ok zehirli, geni� spektrumlu b�cek �ld�r�c�.

END�STR�YEL ATIK SU &[ �ndustrial sewage ] End�striyel i�lemlerden olu�an at�k su. Ham maddelerden, �r�nlerden ya da imalatta kullan�lan maddelerden kaynaklan�r.

ENERJ� D�N���M� &[ Energy conversion ] Bir enerji bi�iminin di�erine d�n��mesi.

ENERJ� KORUNMASI &[ Energy conservation ] �n�aat yasalar�, toprak kullan�m y�netmelikleri, ula��m politikas� ve alternatif enerji kaynaklar�yla ilgili olarak enerji kaynaklar�n�n denetimli kullan�m�.

ENGELLEY�C�LER &[ Inhibitors ] Bir sistemin i�leyi�ini durduran ya da yava�latan kimyasal maddeler; bozulmay� �nlemek i�in petrol �r�nlerine eklenen maddeler.

ENTROP� &[ Entropy ] Yararlan�lamayan enerjinin �l��m�; bir sistemdeki d�zensizli�in d�zeyinin �l��m�.

ENZ�M &[ Enzyme ] Canl� maddeye �zg� kataliz�r.

EPA &[ Environmental Protection Agency ] �evre koruma ajans�.

EP�DEM�OLOJ� &[ Epidemiology ] Bir n�fus toplulu�undaki hastal�klar�n s�kl�klar�n�nve yayg�nl�klar�n�n incelenmesiyle ilgili t�p bilimi.

EQO &[ Environmental quality objective ] �evre kalite hedefi.

EQS &[ Environmental quality standard ] �evre kalite standard�.

ER &[ Endogenous respiration ] �� solunum.

ER���M DI�I ALAN &[ Nonattainment area ] Herhangi bir hava kirletici madde a��s�ndan ulusal hava kalitesi standartlar�n� a�an alan.

EROZYON &[ Erosion ] Havan�n ya da insanlar�n m�dahalesi sonucunda kaya par�ac�klar�n�n ve topra��n as�l yerlerinden kopmalar�, ta��nmalar� ve ba�ka bir yerde kalmalar� s�reci.

ESA &[ Environmentally sensitive area ] �evre y�n�nden duyarl� alan.

ESER ELEMENTLER &[ Trace elements ] Havada, suda ve yiyeceklerde �ok d���k yo�unluklarda bulunan kur�un, bak�r, �inko, arsenik, civa ve vanadyum vb. gibi elementler.

ESMER K�M�R &[ Brown coal ] D���k kaliteli k�m�r; linyit.

ESNEK ZAMAN &[ Flexible time ] De�i�ken �al��ma saatleri.

E�BASIN� E�R�LER� &[ Isobars ] Hava haritalar�nda e�it barometrik bas�n� noktalar�n� birle�tiren �izgiler; bu �izgiler, kirlilik da��lmas� i�in �nem ta��yan hava ak�m� detaylar�n� olu�turur.

E��K DOZU &[ Threshold dose ] Bir maddenin �l��lebilir bir etki yaratmak i�in uygulanmas� gereken asgari dozu. �l��lebilir asgari doz.

E��K SINIRI DE�ER� &[ TLV = Threshold limit value ] Bir i��inin maruz kalabilece�i ve kendisi i�in tehlikeli olmayan azami kirletici dozu.

ETEK &[ Boom ] Sudaki ya� serpintilerinin yay�lmas�n� �nlemek i�in kullan�lan ayg�t.

ETOBUR ; ET��L &[ Carnivore ] Et yiyerek enerji sa�layan canl�.

EV ��� ALERJ� YAPICILAR &[ Indoors allergens ] Hayvan ve bitki art�klar�, polen, spor ve alg (su yosunu) i�eren ev i�i tozlar�.

EVSEL ATIK SU &[ Domestic sewage ] Evlerin ve i�lerlerinin olu�turdu�u ve fabrikalar�n end�striyel nitelik ta��mayan pis sular�n�n da dahil oldu�u at�k su.

EVSEL ATIK SU ARITIMI &[ Sewage treatment ] Sa�l��a ve �evreye y�nelik tehlikenin azalt�lmas� amac�yla at�k suyun ar�t�lmas� i�lemi; ilkin mekanik i�lemlerin kullan�ld���, daha sonra bunu biyolojik ve kimyasal i�lemlerin izledi�i b�t�nsel bir s�re�.

EVSEL ATIK SU ARITMA TES�S� &[ Sewage treatment plant ] ��inde at�k suyun i�leme tabi tutuldu�u ve nihai tasfiye a�amas�na haz�rland��� yan tesis.

FAUNA &[ Fauna ] Jeolojik bir d�nemle ya da y�reyle ilgili, insanlar d���ndaki hayvanlar�n t�m�n�n ya�am�.

FENOLLER &[ Phenols ] Tar�m ila�lar�n�n, eczac�l�ktaki �r�nlerin, sepilemedeki etki maddelerinin, re�inelerin ve boyalar�n �retiminde kullan�lan, insan ve su ya�am� bak�m�ndan zehirli etki ta��yan end�striyel at�k suda bulunan aromatik bile�ikler.

FERAL &[ Feral ] Yabani ko�ullarda ya�ayan hayvanlar ya da bitkiler.

F�TOPLANKTON &[ Phytoplankton ] Bitkisel plankton.

F�Z�KO-K�MYASAL ARITIM &[ Physico-chemical tretment ] At�k su ar�t�m�nda p�ht�la�t�rma, yumakla�t�rma ve ��kt�rme gibi fiziksel ve kimyasal s�re�leri i�eren ar�t�m basamaklar�n�n t�m�.

FLOR &[ Fluorine ] Klora benzer, tepkime yapan gaz.

FLORA &[ Flora ] Bir jeolojik d�nem ya da y�re ile ilgili bitki ya�am�.

FLOR�DLER &[ Fluorides ] Flor i�eren bile�ikler.

FOSFATLAR &[ Phosphates ] Bitkiler i�in gerekli besin niteli�i ta��yan ve insan ve hayvan g�das�n�n normal bile�eni olan fosfor bile�ikleri; ayn� zamanda la��m suyu ve tar�msal y�zey ak��lar�nda da olu�ur ve su olu�umlar�nda �trofikasyona neden olur.

FOS�L YAKITLAR &[ Fosil fuels ] K�m�r, petrol, do�al gaz vb. gibi do�al organik yak�tlar�n t�m�. Fosil yak�tlar bitki ve hayvan maddesinin milyonlarca y�l boyunca toprak alt�nda ayr��mas�ndan olu�ur.

FOSJEN &[ Phosgene] Renksiz, tahri� edici gaz.

FOTOK�MYASAL DUMAN &[ Photochemical smog ] End�striyel i�lemlerden ve otomobil egz�s gazlar�ndan kaynaklanan hidrokarbon ve az�t oksitleri emisyonlar�n�n kirletti�i havada kuvvetli g�ne� �����n�n etkisiyle ger�ekle�en fotokimyasal tepkimenin olu�turdu�u duman ya da pus.

FOTOSENTEZ &[ Photosynthesis ] Klorofil i�eren bitkilerin atmosferdeki karbondioksitten ve sudan, g�ne� �����n� enerji kayna�� olarak kullanarak karbonhidrat olu�turmas�, serbest kalan oksijenin ise atmosfere b�rak�lmas� s�reci.

FOTOVOLTA�K Y�NTEM &[ Photovoltaics ] G�n�� enerjisi �rne�inde oldu�u gibi, fotosel kullanarak ���ktan elektrik �retme y�ntemi.

FPOM &[ Fine particulate organic matter ] �nce par�ac�kl� organik madde.

FPC &[ Fish protein concentrate ] Konsantre bal�k proteini.

FREAT�K &[ Phreatic ] Yer alt� suyuyla ilgili.

FREON &[ Freon ] Yayg�n bi�imde kullan�lan klorofluorokarbon.

GAC &[ Granular activated carbon ] Taneli aktif karbonu.

GAMMA RADYASYON &[ Gamma radiation ] �ok k�sa dalga boyundaki elektromanyetik radyasyon.

GARP &[ Global Atmospheric Research Programme ] Global Atmosfer Ara�t�rmas� Program�.

GAZ KROMATOGRAF &[ GC = Gas chromatograph ] Bir gaz veya s�v� kar���m�n i�indeki maddelerin ( gazlar�n veya u�ucu s�v�lar�n ) oranlar�n� belirleyebilen analiz cihaz�.

GAZ DEZENFEKTAN &[ Fumigant ] Gazla�t�r�lm�� b�cek �ld�r�c�. Genellikle yap�larda yada seralarda kullan�l�r.

GCM &[ General circulation model ] Genel dola��m modeli.

GECEYARISI ��P D�KME &[ Midnight dumping ] Gizli, yasa d��� ��p d�kme.

GEMS &[ Global Environmental Monitoring System ] Global �evre �zleme Sistemi.

GEZEREV &[ Mobile home ] Su ve elektri�i bulunan, i�imde ya�amaya mahsus karavan.

GIDA KATKI MADDELER� &[ Food additives ] G�da maddelerine dayan�kl�l�k, �ekicilik, k�vam� tat yada haz�rlama kolayl��� sa�lamak i�in, haz�rlanmalar� yada i�lenmeleri s�ras�nda �zellikle kat�lan maddeler.

G�RDAP &[ Eddy ] Havan�n ve su ak�mlar�nda t�rb�lans�n neden oldu�u her t�rl� boyutta anafor hareketi.

G�RDAP YAYILMASI &[ Eddy diffusion ] �alkant�l� ( turbulant ) bir ak�� rejiminde bulunan yabanc� maddelerin molek�ler dif�zyona k�yasla �ok daha b�y�k bulutlarda yay�l�m�.

G�RD� &[ Input ] Girdi, kirlilik ba�lam�nda, bir ortamda bulunan ve �evre i�in zararl� kirleticiler i�eren her t�r gaz yada s�v� at�klar� ifade eder.

G�ZL� YA�I� &[ Occult precipitation ] Potansiyel bir kirlilik nedeni olu�turan ve a�a�larla bitkileri etkileyen, ya�mur d���ndaki nem durumu.

GOR &[ Gas/oil ratio ] Gaz/ya� oran�.

G�LET &[ Pond ] Genellikle g�lden k���k ve havuzdan b�y�k, do�al yada yapay olarak yap�lm�� su olu�umu.

GRAS &[ Generally recognized as safe ] Genellikle emniyetli kabul edilen.

GR� ALAN &[ Gery area ] Afet alan�; ortalam alan-ekonomik a��dan geli�mesi baz� y�relerden daha h�zl�, baz�lar�nda daha d���k seyreden ara alan.

GROYN &[ Groyne ] Kum hareketlerini �nlemek, kum kayb�n� asgariye indirmek ve belli bir kumsal kesimini korumak i�in k�y�ya dik olarak in�a edilen mendirek.

GRUP &[ Cohort ] Ortak bir istatistik niteli�e sahip bireylerden olu�an bir grubu belirtmek i�in kullan�lan demografik terim.

GRUP DAVASI &[ Class action ] Vatanda� davas� diye de adland�r�l�r. Ortak ��karlara sahip bir grubun temsilcisi olarak birden fazla ki�inin dav a�malar� yada haklar�nda dava a��lmas� durumu. Genellikle �evre ile ilgili davalarda kullan�l�r.

GRUP YA�AMLILIK Y�NTEM� &[ Cohort survival method ] Ya� ve cinsiyete g�re ayr�lm�� n�fus gruplar�n�n,�l�ml�l�k, do�urganl�k ve g�� olas�l�klar� g�z�n�ne al�narak gelecekteki bir tarih itibariyle ya�lanmas�n� inceleyen n�fus projeksiyonu y�ntemi.

G�BRELER &[ Fertilizers ] Ekinlerin b�y�mesini sa�lamak i�in topra�a eklenen maddeler. Do�al inorganik g�breler hayvan g�bresi, kompost ve tala� i�erir; inorganik g�breler ise ezilmi� kire�ta��,al��ta��,k�k�rt ve kaya fosfat� i�erir. Bunun yan� s�ra sentetik olarak �retilen b�y�k miktarlarda azot, potasyum, fosfor ve s�lf�r bile�ikleri kullan�l�r.

G�NL�K �RT� &[ Daily cover ] D�k�len kat� at��� �rtmek �zere bir g�nde serpilmesi gereken toprak.

G�R�LT� K�RL�L��� &[ Noise pollution ] �nsanlar �zerinde olumsuz fizyolojik ve psikolojik etkiler yaratan, arzu edilmeyen sesler. G�r�lt� kirlili�inin ba�l�ca kaynaklar� ars�nda u�aklar�n �al��mas�, yol trafi�i, in�aat ve a��r donan�m bulunmaktad�r.

G�R�LT� VE SAYI �NDEKS� &[ Noise and number index ] �ngiltere'de Heathrow hava liman� y�resinde yap�lan bir ara�t�rmaya dayan�larak geli�tirilen, u�ak g�r�lt�s�nden kaynaklanan rahats�zl���n �l��lmesine y�nelik indeks.

GW &[ Gross weight ] Br�t a��rl�k.

HAL�� &[ Estuary ] Gel-git olay�ndan etkilenen geni� �rmak a�z�.

HAREKETL� KAYNAK &[ Mobile source ] Otomobil, motosiklet, u�ak, gemi gibi hareket halindeki hava kirlili�i olu�turucular.

HAR�TA �AKI�TIRMA TEKN��� &[ Map overlay rechnique ] Potansiyel deprem tehlikesi ve toprak ge�irgenli�i gibi etkenlerin saptanmas� da dahil, toprak kullan�m� planlamas�nda kullan�lan mekansal verilerin sentezi y�ntemi.

HASTALIK YAPICI &[ Pathogen ] Hastal�k olu�turan herhangi bir etki maddesi; genellikle bu terim, hastal��a yol a�an canl� bir organizmay� anlatmakla s�n�rl� tutulmaktad�r.

HASTALIK HIZI &[ Morbidity rate ] Belli bir d�nemde, belli bir alandaki belli bir n�fus a��s�ndan, belirli bir hastal���n beher 1.000 yada 100.000 ki�i ba��na ger�ekle�me oran�.

HAVA KAL�TE STANDARTLARI &[ Air quality standarts ] Bir b�lgede belirli bir zaman s�recinde a��lmamas� gereken hava kirletici konsantrasyonlar�.

HAVA KAL�TES� Y�NETMEL��� &[ Hava kalitesi standartlar� ve di�er tedbirleri i�eren y�netmelik.

HAVA KAL�TES�N�N �ZLENMES� &[ Air quality act. ] Hava kayna��ndan s�rekli �rnek al�nmas� ve analiz edilmesi.

HAVA K�RL�L��� &[ Air pollution ] Toz, gaz, sis, koku, duman yada buhar gibi kirleticilerin insan, bitki ve hayvan ya�am�na yada maddi nesnelere zara verecek , yada ya�amdan, maddi nesnelerden rahat�a yaralanmas�na engel olacak miktar, yo�unluk ve zamanda atmosferde bulunmas�.

HAVA K�RL�L��� DENET�M� &[ Air pollution control ] Temiz hav kriterlerinin ve standartlar�n�n saptanmas� ve uygulanmas�.

HAVA K�RL�L��� OLAYI & [ Air pollution epidose ] Hava Kirlili�i Salg�n� diyede adland�r�lan ve g�nlerce devam eden akut hava kirlili�i olay�.

HAVA K�RL�L��� S�ZGEC� &[ Air pollution filter ] Baca yada havaland�rma ��k��lar�nda belirli�i b�y�kl��e kadar olan par�ac�klar� s�zen ayg�t.

HAVA KU�A�I &[ Airshed ] Belli bir y�renin atmosfer ku�a�� ( b�lgesi ).

HAVA-YER ARA Y�ZEY� &[ Air-ground interface ] atmosferin alt tabakalar�n�n yerle tepkime ili�kisi i�inde oldu�u s�n�r.

HAVADAK� VE SUDAK� AZOT B�LE��KLER� &[ Nitrogen compounds in air and water ] Bunlar havayla suyun kalitesini �nemli �l��de etkiler ve kirlili�in ba�l�ca nedenlerini olu�tururlar.

HAVALANDIRMA &[ Aeration ] �zellikle at�k su ar�tma s�recinin bir b�l�m� olarak, haval� ko�ullar�n yarat�lmas� amac�yla suya hava verilmesi.

HAVALANDIRMA TANKI &[ Aeration tank ] Havaland�rma i�lemini yap�ld��� tank.

HAVAYLA TA�INAN KALINTILAR &[ Airborne residuals ] Havadaki duman ve toz.

HAYVANLARA YASAK B�LGE &[ Livestock exclusion zone ] B�y�k ve k���kba� �iftlik hayvanlar�na yasaklanm�� b�lge.

HEKSAKLORBENZEN &[ Heptachlor ] Klorlu hidrokarbon grubundan bir b�cek �ld�r�c�.

HER BES�N� Y�YEN &[ Omnivore ] Hem bitki hemde hayvan t�keterek enerji sa�layan organizma.

HETEROTROF &[ Heterotroph ] Enerjiyi karma��k organik maddelerin kimyasal ayr��mas�ndan sa�layan organizmalar yada hayvanlar.

HGV &[ Heavy goods vehicle ] A��r y�k ta��t�.

HIZ KES�C� Y�KSELT�C� &( KAS�S ) [ Steeping policeman = speed bump ] Trafi�i yava�latmaya zorlayan yol y�zeyindeki yapay de�i�me.

H�DROGRAF�K ARA�TIRMA &[ Hydrographic survey ] Denizcilik, m�hendislik projeleri yad a di�er ama�larla kullan�lmak �zere, bir su olu�umunun fiziksel �zellikleri ile ilgili veri elde etmek i�in yap�lan ara�t�rma.

H�DROJEN S�LF�R &[ Hydrogen sulfide ] Organik materyalin anaorebik ko�ullarda ayr��mas� ile olu�an, ��r�k yumurta kokusunda, renksiz ve son derce zehirli gaz. Hidrojen s�lf�r ayr�ca petrol rafinerilerinde, s�lf�r ar�tma tesislerinde, baz� metalurjik s�re�lerde ve s�lf�r i�eren bile�ikler kullanan �e�itli kimya sanayilerinde de olu�ur.

H�DROKARBONLAR &[ Hydrocarbons ] Genellikle fosil yak�tlarda ve bu maddelerin k�smen yanmas�ndan olu�an �r�nlerde, s�zgelimi petrolle i�leyen ta��tlar�n egzos gazlar�nda bulunan ve yaln�zca karbon ve hidrojenden olu�an organik bile�ikler.

H�DROLOJ�K D�NG� &[ Hydraulogic cycle ] Suyun yery�z�yle atmosfer aras�ndaki s�rekli d�n���m�.

H�DROLOJ�K �NCELEME &[ Hydraulogic study ] Bir alan�n su varl���n�n nicel,iksel de�erlendirilmesi, topra��n korunmas�, ta�k�n denetimi, barajlar ve su depolar� tasar�m� yap�lmas� ve bir imar �al��mas�n�n olas� etkinliklerinin belirlenmesi amac�yla co�rafi bir alandaki sular�n de�i�ik y�nlerinin sistematik de�erlendirmesi nin yap�lmas�.

H�DROSFER &[ Hydrospher ] Yery�z�n�n okyanuslar, g�ller ve �rmaklar gibi sudan olu�an b�l�m�.

H�ZMET ALANI &[ Catchment area ] Belirli bir program�n, etkinli�in, hizmetin kullan�c�lar�n�n �o�unlu�unun bulundu�u co�rafik b�lge.

IRMAK HAVZASI &[ River basin ]

drenaj havzalar�ndan bir da�otom bendi ile ayr�lan �rma��n drenaj havzas�.

ISI ADASI &[ Heat island ] Birbirine yak�n �ok say�da �s� kayna��n�n kentsel alanlarda �s�n�n artmas�na neden olarak bu alanlarla etraflar� aras�nda gece �s�s y�n�nden farkl�l�k yaratan ve dolay�s�yla s�cak havay� ve kirleticileri tutan bir sis kubbesi olu�umuna yol a�an olumsuz durum.

ISKARTA &[ Spoil ] Madencilik �al��malar�n�n sonucunda ortaya ��kan art�k materyal; su olu�umlar�nda taranarak ��kar�lm�� materyaller i�inde kullan�l�r.

I�IK ALAN SU TABAKASI &[ Euphotic zone ] Okyanusta fotosentezi ve bitkisel planktonlar�n ya�amas�n� sa�layacak kadar ���k alan a��k deniz b�lgesi.

IZGARA MODEL� &[ Gridiron pattern ] Sokaklar�n birbiriyle dik a��s�yla kesi�ti�i sokak plan�.

�

�� SULAR &[ Inland waterd ] Denizler ve okyanuslar d���nda yery�z�ndeki t�m su kaynaklar�.

��SELLE�M�� ATIK &[ Internalized waste ] Ayn� tesis i�inde yeniden i�lenip kullan�lan at�k.

��TEN YANMALI MOTOR &[ ICE = �nternal combustion engine ] ��inde yak�t�n belirli bir alana hapsedilerek, mekanik enerji elde etmek amac�yla yak�ld��� ayg�t.

�K�NC�L HAVA K�RL�ET�C�LER� &[ Secondary air pollutants ] Atmosfer b�rak�lan birincil hava kirleticileriyle atmosferde do�al olarak bulunan kimyasal maddelerin tepkimeyegirmeleri sonucu olu�an hava kirleticileri. Bk. Birincil Hava Kirleticileri.

�K�NC�L ��LEM &[ Secondary treatment ] ��kelmeden sonra, aktif �amur veya ��r�tme gibi biyokimyasal i�lemlerle end�striyel veya evsel at�k suyunun ar�t�lmas�.

�LAVE &( �NLEMLER, DONANIM ) [ Add-on (measures, equipment ) ] Kirlili�i denetlemek ve s�n�rlamak i�in kullan�lan ek �nlemlere yada donan�m.

�LAVE SU &[ Make-up water ] Sistemde s�z�nt�, buharla�ma,bo�a akma, patlak gibi nedenlerden kaynaklanan kayb�n giderilmesi i�in sa�lana su.

�LER� ARITMA &[ Advanced treatment ] Biyolojik ar�tma sonras� at�k suyun kalitesini artt�rmak i�in kullan�lan fiziko-kimyasal s�re�lerin t�m�.

�MARLI ALAN &[ Improved land ] Su sa�lanarak, kanalizasyon sistemi, yollar� ve di�er temel donan�m� olu�turarak daha yararl� hale getirilmi� toprak.

�MHOF TNKI &[ Imhoff tank ] Kompakt yap�da oldu�u ve mekanik donan�m gerektirmedi�i i�in k���k ar�tma tesislerinde kullan�lan, i�inde hem ��kelme hem de anaerobik �amur kar��t�rma i�leminin ger�ekle�ti�i, iki a�amal� ka��m suyu ar�tma tank�.

�NSAN EKOLOJ�S� &[ Human ecology ] Bireylerin ve insan topluluklar�n�n kendi �evreleriyle olan ili�kisini inceleyen ekoloji dal�.

�NSAN G�BRES� &[ Night soil ] �nsan d��k�s�.

�NSAN YERLE��M� &[ Human settlement ] Bir insan toplulu�unun mesken tuttu�u yer. Ge�ici nitelikteki, kamp yeri gibi yerler bu tan�m�n d���ndad�r.

�NSAN VE B�YOSFER PROGRAMI &[ MAB= Man and the Biosphere Programme ] Birle�mi� Milletler �evre Program�'n�n y�r�tt��� bir �al��ma.

�NSANDAN KAYNAKLANAN &[ Anthropogenically-emitted ] �nsan faaliyetleri sonucu olu�an.

�N�AATA ELVER��L� ALAN &[ Buildable area ] Potansiyel in�aatlara uygun toprak.

�OM &[ Inert organic matter ] Sabit organik madde.

�S &[ Smut ] Bacadan ��karak civardaki alana d��en k���k kurum par�as�; s�lf�r�k asit i�eren isler asitli is olarak da adland�r�l�r.

��LET�M KAYIPLARI &[ Operational losses ] Buharla�ma ve s�z�nt�dan kaynaklanan su kay�plar�.

��YER� HAVASI &[ Occupational air ] Fabrikalardaki yada di�er i� yerlerindeki kapal� mekanlardaki hava.

�YON DE���MES� &[ Ion exchange ] S�v� at�k ar�t�m�nda kullan�lan, sert suyu yeniden kullanmak i�in uygulanan yumu�atma i�lemi. Bu i�lemde s�v�daki istenmeyen iyonlar s�v�n�n i�inden ge�irildi�i re�inedeki zarars�z iyonlarla yer de�i�tirir.

�YONLA�MA &[ Ionization ] N�tr bir atomun yada atom grubunun elektron kayb� yada kazan�lmas� yoluyla elektrik y�kl� hale gelmesi s�reci.

�YONOSFER &[ Ionosphere ] Atmosferin yer y�zeyinden 80 kilometre ve daha yukar�daki tabakalar�.

�YOT 131 &[ Iodine 131 ] Bir gamma ���n� yay�c�s� ve genellikle inek s�t�yle insanlara ge�ebilen bir kirlilik kayna��.

�X RE��NE &[ IX resin ] �yon de�i�tirici re�ine.

�Z B�LGES� &[ Footprint ] U�ak g�r�lt�s�nden akustik a��dan etkilenen alan.

�Z�N VER�LEB�L�R AZAM� YO�UNLUK &[Maximum permissible concentration ] Normal �l��de teneff�s edildi�inde yada t�ketildi�inde, kritik bir organ i�in azami makul dozu ge�meyen, havada , suda, s�tte vb. bulunan radyoizotop yo�unlu�u.

�ZLEME PROGRAMI &[ Monitoring program ] Herhangi bir kirletici maddenin varl���n�n, etkisinin yada d�zeyinin nicelik yada nitelik y�n�nden saptanmas� yada �l��lmesi amac�yla �l��m donan�m�n�n karma��k bir sistemle devreye sokulmas�.

�ZOTOPLAR &[ Isotopes ] Ayn� eleman�n de�i�ik atom a��rl���ndaki atomlar�.

JEOLOJ�K HAR�TA &[ Geologic map ] Kaya olu�umlar� ile fay hatlar� gibi di�er fiziksel �zelliklerin da��l�mlar�n� ve aralar�ndaki ili�kileri g�steren harita.

JEOLOJ�K TEHL�KELER &[ Geologic hazards ] Faylar, yanarda�lar, heyelanlar, depremler ve toprak ��kelmeleri gibi, do�al k�kenli yada insan faaliyetinin yol a�t��� tehlikeli jeolojik ko�ullar.

JEOSFER &[ Geosphere ] Yery�z�n�n, atmosfer, hidrosfer ve biyosfer d���ndaki kat�, cans�z b�l�m�.

JEOTERMAL ENERJ� &[ Geothermal energy ] Belli elemanlar�n radyoaktif ayr��mas�ndan olu�an, yery�z�n�n i� �s�s�; bu �s�, potansiyel olarak b�y�k ve asl�nda ula��lmam�� bir enerji kayna��d�r.

KABA K�RL�L�K &[ Coarse pollution ] A��rl�k yada yo�un kirlilik; bir in�in 1/8 'inden daha b�y�k boyutlu, istenmeyen herhangi bir madde.

KABOT DENET�M� &[ Cabot control ] Y�zeye bir fitil sokup d�k�nt�y� tu

KA�AK &[ Blow out ] Bas�n� kontrol� kayboldu�unda ortaya ��kan ya� yada gaz s�z�nt�s�.

KAHVERENG� DUMAN &[ Brown smoke ] Fosil yak�tlar�n nispeteb d���k �s�da yanmas�ndan olu�an ve siyah dumandan daha az yo�un duman.

KALINTI &[ Residue ] Kat� at���n i�lenmesi sonucunda ortaya ��kan nihai �r�n; yakma i�leminden sonra f�r�nda olu�an kat� maddelerden ibaret kal�nt�.

KALINTI KLOR &[ Residual chlorine ] Klorlama i�lemi sonras� suda kalan klor miktar�.

KALMA S�RES� &[ Residence time ] �ncelenen bir maddenin bir havuzda yada rezervuarda kald��� ortalama s�re.

KALS�YUM H�DROKS�T &[ Calcium hydroxide ] S�nm�� kire� diye de bilinen, ar�tma s�re�lerinde pH ayarlamas� ve p�ht�la�t�rma i�lemlerinde kullan�lan kalsiyum bile�i�i.

KANAL &[ Channel ] Suyun belirli bir do�rultuda akmas�n� sa�layan do�al yada yapay olu�um.

KANAL�ZASYON ANA BORULARI &[ Sewer mains ] At�k suyu kanallardan toplayan ve ana kanallara ileten, �ap� geni� la��m kanallar�.

KANAL�ZASYON ANA HAT KANALI &[ Trunk sewer ] At�k suyu la��m ana borular�ndan toplayan ve ar�tma tesisine yada bir bo�altma menfezine ileten, geni� �apl� ana borusu.

KANAL�ZASYON KAPAS�TES� &[ Sewer capacity ] Bir kanalizasyon borusunun tutabilece�i azami at�k su miktar�; beher g�n i�in ki�i ba��na belli sy�da galon olarak ifade edilir.

KANAL�ZASYON S�STEM� &[ Sewerage system ] At�k suyun toplanmas�nda, i�lenmesinde ve tasfiyesinde kullan�lan donan�m.

KANALLAMA &[ Channelization ] B�y�k miktardaki suyun, su d�zeyini tehlikeli bi�imde y�kseltmeksizin iletilmesini sa�lamak �zere ak�nt� kanallar�n�n de�i�tirilmesi.

KANSER YAPICILAR &[ Carcinogenes ] Kansere yol a�an etki maddeleri.

KAPALI AK�FER &[ Confined aquifer ] Kaya katmanlar� aras�nda s�k���p kalm�� yer alt� suyu.

KAPALI S�STEM &[ Closed system ] D���ndaki nesnelerle madde al��veri�i olmayan sistem.

KARADAN ESEN R�ZGAR &[ Land Breeze ] �zellikle karan�n denizlerden daha h�zl� so�udu�u bulutsuz gecelerde, karalardan denize do�ru olan kara hareketi.

KARBOKS�HEMEGLOB�N &[ COHb = Carboxyhaemoglobin ] Kanda oksijen ta��yan hemoglobin pigmentinin karbon monoksit ile birle�ti�inde olu�turdu�u bile�ik. Bu madde, oksijen ta��n�m�n� engelleyip, �l�me yol a�ar.

KARBON D�NG�S� &[ (Carbon cycle ] Karbon atomalr�n�n fiziksel, jeolojik, kimyasal ve di�er s�re�ler sonucunda atmosfet, okyanuslar, yery�z� vb. aras�ndaki dola��m�.

KARBON SO�URMASI &( ABSORBS�YONU YADA ADSORPS�YONU ) [ CA= Carbon absorption or adsorption ] Aktif karbon kullan�larak yap�lan so�urma veya adsorpsiyon.

KARBON D�OKS�T &[ Carbon dioxide ] Yeterli oksiyen ko�ullar�nda fosil yak�tlar�n yanmas�yla olu�an, atmosferde mevcut bir bile�ik. Soludu�umuz oksijeni yayan klorofili bitkiler i�in gerekli olup kendi ba��na zehirli de�ildir, ancak yo�un haldeyken bo�ucu olabilir.

KARBON MONOKS�T &[ Carbon monoxide ] Fosil yak�tlar�n yeterince hava ile yanmamas�ndan olu�an, g�zle g�r�lmeyen, tats�z, kokusuzz ve son derece zehirli bir gaz.

KARI�IK �MARLI B�LGE &[ Mixed developing zone ] Farkl� imar (geli�me) tiplerinin ger�ekle�ti�i alan.

KATAL�T�K D�N��T�R�C� &[ Catalytic converter ] Bk. Katalitik susturucu ( catalytic mufflers )

KATAL�T�K SUSTURUCU &[ Catalytic mufflers ] Katalitik d�n��t�r�c� diye bilinir. ��ten yanmal� motoru bulunan ta��tlar�n egzos borular�na tak�lan hava kirlili�ini denetleme ayg�t�.

KATI ATIK &[ Solid waste ] Kat� �zellikleri ta��yan her t�rl� at�k madde.

KATI ATIK Y�NET�M� &[ Solid waste management ] Kat� at�klar�n toplanmas�n�, i�lenmesini ve tasfiyesini, ayr�ca yeniden i�lenerek kullan�lmas�n� planl� bi�imde denetleme sistemi.

KATI�IK GIDA &[ Adulterated food ] Safl��� giderilmi� g�da maddesi.

KATKI MADDELER� &[ Additives ] �stenen �zellikleri �slah etmek veya istenmeyen nitelikleri gidermek i�in eklenen maddeler.

KATOD�K KORUMA &[ Cathodic protection ] Metal bazl� yer alt� veya sualt� borular�n� paslanmaya ( oksitlenmeye ) kar�� koruyan elektrokimyasal y�ntem.

KATRAN &[ Tar ] K�m�r ve odunun dam�t�lmas�nda sonra geriye kelen siyah yap��kan madde; petrol ar�t�m� sonucunda olu�an kal�nt�y� da ifade eder.

KELAT &[ Chelat ] Deniz suyunda organik materyali ay�rmaya yarayan kimyasal ay�rma ayg�t�; Kelatlamaya y�nelik etki maddeleri, k�p�k olu�umunu �nlemek amac�yla deterjanlarda kullan�l�r.

KEM�RGEN �LD�R�C� �LA�LAR &[ Rodenticides ] Kemirgenleri �ld�ren kimyasal maddeler.

KEND� KEND�NE TEM�ZLENME &( �ZARITIM ) [ Self- purification ] Bir su olu�umunun organik at�klarla kirlendikten sonra yeniden ar�nma konusundaki do�al y�nelimi.

KENT MERKEZ� &[ City core ] Kentin en yo�un ve genellikle merkezi i� alan�n�n bulundu�u b�lgesi.

KENT PLANLAMASI &[ Urban planning ] Kentsel bir alan�n fiziksel altyap�, konut ve ula��m, toprak kullan�m�, kentsel b�y�me de dahil, �e�itli ��elerinin planlanmas� s�reci.

KENTSEL Y�ZEYSEL AKI� &[ Urban runoff ] Yo�un imar g�rm�� alanlarda olu�an ve �zellikle as�l� kat�lar, zehirli maddeler, bakteriler, besin maddeleri, asbest, ya�, gres ya�� ve tuz gibi kayna�� kent sokaklar�, in�aat malzemeleri ve ��pler olan �e�itli kirleticilerin bula�t��� y�zeysel su ak���.

KIRMIZI GELG�TLER &[ Red tides ] Kirlilik ve �trofikasyon sonucunda, deniz planktonu tiplerinin zehirli olabilecek d�zeyde yo�unla�mas�yla k�y� sular�n�n renginin bozulmas� �ekliyle olu�an do�al olay.

KIRMIZI K�L &[ Laterite ] Nemli tropikal ve subtropikal b�lgelere �zg�, demir ve al�minyum oksitleri bak�m�ndan zengin, olduk�a ince k�rm�z� renkli toprak.

KIRMIZI VER� K�TABI &[ Red data book ] Nadir ve tehlike alt�nda bulunan t�rlerle ilgili olarak IUCN' nin tuttu�u bilgi dosyas�.

KIYI B�LGES� Y�NET�M� &[ Coastal zone management ] K�y� sular�n�n ve su havzalar�n�n, kirlilikten korumak ve azami yayar� sa�lamak amac�yla y�netimi.

KIYI B�LGES� &[ Littoral zone ] K�kl� bitki �rt�s�n�n ortaya ��kt���, g�ne� �����n�n su taban�na n�fuz edebildi�i y�ksek d�zeyde fotosentez olay�na olanak veren tatl� sulardaki s�� k�y� b�lgesi.

KIYI SU BEND� &[ Coastal watershed ] sel suyunu depolay�p sonra k�y� sular�na b�rakarak, su denetim sistemi i�levi g�ren arazi par�as�.

KIYI S�R�KLENMES� &[ Littoral drift ] K�r�lan dalgalar�n olu�turdu�u ak�nt�larla kumlar�n denize �ekilmesi. Bu durum k�y� koruma planlar� a��s�ndan �nem ta��r.

KIYISAL &[ Littoral ] Sahilde yada sahil yak�n�nda bulunan; sahille ilgili.

K�MYASAL ��LEM &[ Chemical Treatment ] Zehirli, kokulu, yada a��nd�r�c� nitelikteki gazlar�n ve emisyonlar�n ar�t�lmas�nda kullan�lan kimyasal y�ntem.

K�MYASAL K�RL�L�K &[ Chemical pollution ] Gaz, kat� yada s�v� haldeki kimyasal maddelerin etkisiyle havada, suda ve toprakta olu�an kirlilik.

K�MYASAL OKS�JEN �HT�YACI &[ COD= Chemical oxygen demand ] Bir su �rne�indeki organik ve oksitlenebilir inorganik bile�ikleri y�kseltgemek i�in gerekli oksijen miktar�n� �l�en, suyun kalitesi ile ilgili bir g�sterge.

K�MYASAL MUTAGENLER &[ Chemical mutagens ] Daha sonraki ku�aklarda do�u�tan gelen kusurlar�n art���na yol a�abilen, kimyasal k�kenli potansiyel mutasyon nadenleri.

K�RLETEN �DER �LKES� &[ PPP= Polluter pays principle ] Kirlili�in �stesinden gelmenin bedelini kirleticinin kar��lamas� gerekti�ini savunan ilke.

K�RLET�C� &[ Contaminant ] Havay�, suyu, topra�� yada �evreni herhangi bir ��esini kirleten madde.

K�RLET�C� &[ Pollutant ] Arzu edilmeyen etkilere yol a�an kat�, s�v� yada gaz halindeki madde. Birincil kirleticiler g�r�lt� ve la��m suyu gibi do�rudan olu�mu� kirleticileri i�erir; ikincil kirleticiler ise kirlenmi� ortamla tepkimeye giren birincil kirleticiler taraf�ndan �retilir, �r. Ozon.

K�RLET�C� SIZINTI &[ Leachate ] Suyun topra�a g�m�l� kat� at�klar�n aras�ndan s�zarken mevcut as�l� ve ��z�nm�� kat� maddeyi ve bakterileri emerek olu�turdu�u, bazen yer alt� sular�na da kar��abilen kirletici.

K�RL� S�S &[ Skog ] �nceleri duman (Smoke ] ile sisin ( fog ] birlikle tan�mlanmas� i�in kullan�lm��t�r. Daha sonra ise �zellikle atmosferde fotokimyasal tepkimeye u�rayan otomobil egzoslar�n�n ve di�er emisyonlar�n yol a�t��� kentsel alanlardaki fotokimyasal bpupu anlatmak i�in kullan�lm��t�r.

K�RL�L�K &( K�RLENME ) [ Pollut�on ] �evrenin insan, bitki ve hayvan ya�am� a��s�ndan tehlikeli yada potansiyel olarak tehlikeli olacak �ekilde kirlenmesi; bozulmayan yada da��lmayan at�k materyalin �evreye b�rak�lmas�.

K�RL�L���N D�N��T�R�LMES� &[ Rendering poll�tion ] Sabunun ham maddesi olan donya��n� ve hayvan yeminde kullan�lan, protein oran� y�ksek, ya�s�z bir �r�n� elde etmek i�in hayvan at�klar�n�n pi�irilmesi i�lemi.

K�RL�L���N KAYDIRILMASI &[ Translocation ] Kat� at�k toplanmas�nda oldu�u gibi, kirlili�in bir alandan yada y�reden bir di�erine kayd�r�lmas�.

KLOR &[ Chlorine ] A�art�c�, oksitleyici etki maddesi olarak su ar�tma yada mikrop giderme amac�yla kullan�lan halojen eleman; zehirli bir gaz.

KLOR �HT�YACI &[ Chlorine demand ] Belirli bir hacim pis suda bulunan b�t�n patojenik bakterileri �ld�rmek i�in gerekli klor miktar�.

KLORDAN &[ Chlordane ] Etkin maddesi klor olan u�ucu nitelikteki b�cek �ld�r�c�.

KLORLAMA &[ Chlorination ] Mikroplar� giderme amac�yla i�me suyu yada at�k suya klor eklenmesi.

KLORLANMI� H�DROKARBONLAR &[ Chlorinated hydrocarbons ] Organa klorlar diye de adland�r�l�rlar. Bu maddeler endrin heptaklor, aldrin, toksafen, dieldrin, DDT, klordan ve metoksiklor gibi sentetik zehirler i�erir. Bu sentetik zehirler toprakta, akarsu ve deniz dibinde de�i�meden kal�rlar.

KLOROF�L &[ Chorophyll ] Oksiyen �retmek i�im ����� ve karbon dioksiti kullanan, bitkilerde bulunan renk maddesi.

KLOROFLUOROKARBON ' lar &[ CFCs= Chlrofluorocarbons ] Aerosol p�sk�rt�c�lerde, so�utmada, plastik k�p�kte ve end�striyel ��z�c�lerde kullan�lan, ozon tabakas�n�n t�kenmesine yol a�an ana fakt�r oldu�u ve sera etkisine katk�da bulundu�u d���n�len son derece kararl� ( kal�c� ) bile�ikler.

KOBALT 60 &[ Cobalt 60 ] Hem insanlara hem de hayvanlara zararl� nitelik ta��makla birlikte t�pta kullan�lan radyoaktif kobalt.

KOKU G�DERME &[ Deodorization ] Uygun olmayan kokular�n ve gazlar�n giderilmesi yada �nlenmesi.

KOKU MADDES� &[ Odorant ] Gazlara koku eklemekle kullan�lan ve b�ylece s�z�nt�lar konusunda uyar�c� olan madde.

KOL�FORM BAKTER�LER &[ Coliform bacteria ] �nsanlar�n ve s�cak anl� hayvanlar�n kal�n ba��rsaklar�nda ya�ayan ve sudaki konsantrasyonu patojenlerin de bulunabilece�ini g�steren indikat�r bakteriler.

KOLLEKT�R &[ Collectors ] Gaz, s�v� yada kat�lardan kirleticileri ay�r�p toplayan kirlilik denetleme ayg�t�.

KOLLO�DLER &[ Colloids ] B�y�kl��� 10-1000 angstrom aras�nda de�i�en, bir ba�ka madde de as�l�, �ok k���k par�ac�klar.

KOMPOSTLAMA &[ Composting ] Kat� at�k ve �amur gibi organik maddeleri, anaerobik ��r�tme yoluyla bir t�r g�breye d�n��t�rmekten ibaret biyolojik bir s�re�.

KONTROL BEND� &[ Check dam ] �zellikle toprak erozyonunu denetlemek amac�yla kullan�lan, suyun ve molozun kanaldaki ak���n� geciktirmeye y�nelik k���k bent.

KONTUR �ER�D� MADENC�L��� &[ Contour strip mining ] Kontur hatlar� boyunca yap�lan y�zey madencili�i.

KOR�DOR GEL���M� &[ Corridor development ] �erit bi�imindeki geli�im.

KORUMA &[ Conservation ] Do�al ve insanlar�n olu�turdu�u �evre kaynaklar�n�n ( madenler, su, ormanlar, bal�k yataklar�, vah�i ya�am vb. ) t�kenme ve israfa kar�� ve ayn� zamanda g�zelli�inin bozulmamas� amac�yla korunmas�, y�netimi ve ak�lc� kullan�m�.

KORUMA &[ Preservation ] �zellikle ge�mi�ten kalma yap�lar�n yararl� durumunun, bak�mla m�mk�n oldu�u kadar uzun s�re korunmas� s�reci.

KORUMA �ER�D� &[ Shelter belt ] Topra�� r�zgar erozyonundan korumak i�in dikilen a�a�lar ve �al�lar.

KOZM�K I�INLAR &[ Cosmic rays ] Uzaydan gelen alfa, beta ve gamma ���nlar�. Bu ���nlar yery�z�n� etkileyen karma��k bir radyasyon ( ���ma ) sistemi olu�turur.

K�M�R KAL�TES� &[ Coal rank ] Bir k�m�r�n di�erlerine g�re kalite d�zeyi.

K�M�R-SU KARI�IMI &[ Coal-water mixture ] Boru hatlar�nda, tankerlerde vb. ger�ek�le�en, kirlili�e yol a�madan ayr�lmas� zor olan kar���m.

K�P�K G�DER�C�LER &[ Antifoamants, defoamants ] K�p�rmeyi azaltmada kullan�lan veya k�p�k olu�umunu denetlemek i�in deterjanlara eklenen kimyasal maddeler.

KR�STALLE�T�RME &[ Crystallization ] S�v� at�klar�n ar�t�lmas�nda at�k maddeden suyu ay�rmak i�in kullan�lan y�ntem.

KR�T�K ALANLAR &[ Critical areas ] Batakl�k ve su ta�k�nlar�na a��k alanlar gibi s�k� geli�im kontrol� gerektiren, �evresel y�nden hassas yada tehlikeli alanlar. Bazen tarihsel ve arkeolojik y�nden �zellik ta��yan y�releri anlatmak i�in de kullan�l�r.

KR�YOSFER &[ Cryosphere ] Yery�z�ndeki kar ve buz ��keltilerinin b�t�n�.

KULLANICI DOSTU &[ User friendly ] Nas�l kullan�laca�� konusunda a��klay�c� bilgi verilmeden nispeten kolayca kullan�labilen makineler ve bilgisayar yaz�l�m�n� ifade eden niteleme.

KULLANILAB�L�R BES�N &[ Available nurient ] B�y�me i�in �z�mlenebilecek durumdaki besleyici eleman yada bile�ik miktar�.

KULLANMA SUYU &[ Potable water ] A��r� mineral yada tuz yo�unlu�u ta��mayan, insan, hayvan yada bakterilerle ilgili zararl� madde birikimi i�ermeyen, insanlar�n t�ketmesine elveri�li su.

KUM F�L�TRES� &[ Sand filter ] At�k suda ask�da bulunan maddeyi s�zmeye yarayan kum dolu yatak.

KURAK�IL B�TK� &[ Xerophyte ] Kurak ko�ullarda ya�ayabilen bitki.

KUR�UN &[ Lead ] Biriken bir zehir olup k���k bir miktarlar� bile ciddi hastal�klara yada �l�mlere yol a�an, do�al �evrede bulunan inorganik bir eleman. Bilinen en eski su kirleticilerinden biridir ve kur�un borular� su da��t�m �ebekesinde kullan�lmalar� sonucu olu�ur. Havada bulunan kur�unun b�y�k b�l�m� benzine katk� maddesi olarak konan tetraetil kur�un ( TEL ] bile�i�inden kaynaklanmaktad�r.

KUR�UN ARSENAT &[ Lead arsenate ] Bir b�cek zehiri t�r�.

KUR�UNSUZ BENZ�N &[ Unleaded gasoline ] Organik kur�un bile�ikleri kat�lmam�� benzin.

KURUM &[ Soot ] K�smi yanmadan olu�an ince karbon par�ac�klar� yada y�ksek karbon i�eri�ine sahip par�ac�klar.

KURUTMA YATA�I &[ Drying bed ] Birincil i�lemden sonra, suyun s�z�l�p buharla�t�r�lmas� i�in la��m �amurunun yay�ld��� �zel alan.

K�K�RT�N G�DER�LMES� &[ Desulfurization ] Fosil yak�tlar�n k�k�rt i�eri�inin tasfiye edilmesi yada azalt�lmas� i�lemi.

K�L &[ Ash ] Yanan maddelerin b�rakt��� kal�nt�.

K�ME �MAR &[ Cluster development ] �n�aat alan�n�n aza indirmek amac�yla k�meler halinde yap�lan binalar.

K�MEKENT &[ Conurbation ] Birle�mi� kentsel topluluklar grubu yada a��.

LAER &[ Lowest achievable emission rate ] Ger�ekle�tirilebilir en d���k emisyon oran�.

LAG�N &[ Lagoon ] La��m �amurunun i�lenmesinde kullan�lan oksitleme havuzu.

LA�IM �UKURU &[ Cesspool ] Konutlar�n pis su depolama tank�.

LEN�T�K &[ Lenitic ] Kendi kendine temizlenen, h�zla akan sular.

LENT�K &[ Lentic ] G�l, havuz, batakl�k gibi kirlili�e maruz durgun sular.

LHD &[ Litre/household/day ] Litre / hane / G�n.

L�DAR &(I�IK SAPTAMA VE UZAKLIK TAY�N� ) [ Light detection and ranging ] uzak mesafeye yay�lm�� baca zerrelerini bulmaya yarayan hava kirlili�iyle ilgili teknik.

L�KEN &[ Lichen ] Kayalarda ve a�a�larda olu�an, s�lf�r dioksit gibi kirletici maddelerin varl���n� g�steren suyosunu ve mantar birle�imi.

L�MNOLOJ� &[ Limnology ] Tatl� sular�n fiziksel, kimyasal ve biyolojik durumlar�n� inceleyen bilim dal�.

L�NDAN &[ Lindane ] Klorlanm�� hidrokarbonlar ailesinden dayan�kl� suda ��z�nmeyen bir tar�m ilac�.

L�NY�T &(ESMER K�M�R) [ Lignite = brown coal ] D���k kalorili bir k�m�r cinsi.

L�TOSFER &[ Lithosphere ] Genellikle yer y�zeyinden yakla��k seksin kilometre derinli�e kadar uzanan yer kabu�u katman�.

L�Z�METRE &[ Lysimeter ] Buharla�ma sonucu su kayb� oran�n� �l�en alet.

L�Z�Z &[ Lysis ] H�crelerin tahribi (y�k�m�).

LNG &[ Liquefied natural gas ] S�v�la�t�r�lm�� do�al gaz.

LPG &[ Liquified petroleum gas ] S�v�la�t�r�lm�� petrol gaz.

LRT &[ Light rail transport; Long range transport ] Hafif rayl� ula��m; Uzun menzilli ta��mac�l�k.

LTC &[ Laboratory test chamber ] Laboratuar deneme odas�.

LV &[ Limit values ] S�n�r de�erleri

MAB &[ Man and the Biosphere Programme ] �nsan ve biyosfer program�.

MAC &[ Maximum allowable concentration ] �zin verilebilir azami yo�unluk.

MAD &[ ] izin verilebilir azami doz.

MADENC�L�K ATIKLARI &[ Mining wastes ] Madencilik �al��malar�n�n sonucunda, bitki �rt�s�n� ve su kaynaklar�n� kirletici etkiye sahip materyal, �zellikle kaya ve maden art�klar�.

MAHALLE &[ Neighborhood ] Bir kentsel alandaki co�rafi veya y�netsel alt b�l�m.

MAKROBES�NLER &[ Macronutrients ] Organizmalar�n nispeten b�y�k miktarlar halinde yararland��� karbon, hidrojen, oksijen, azot fosfor, s�lf�r, potasyum ve kalsiyum gibi mineral besinler.

MAKROKL�MATOLOJ� &[ Macroclimatology ] En b�y�k (gezegensel) �l�ekli rejimler ve fenomenlerle ilgilenen, klimatolojinin alt dal�.

MAKROT�KET�C�LER &[ Macroconsumers ] Par�ac�klar halindeki organik maddelerle heterotrofik beslenme yoluyla enerjilerini sa�layan organizmalar.

MAKUL G�NL�K G�R�� &[ ADI = acceptable daily intake ] Bir kayna��n �stesinden gelebilece�i g�nl�k kirlilik miktar�.

MAL�YET ETK�NL��� ANAL�Z� &[ Cost-effectiveness analysis ] Belirlenmi� bir amaca ula�mak i�in mevcut olas�l�klar�n maliyetlerinin kar��la�t�r�lmas�. Burada her bir olas�l���n dolayl� ve dolays�z t�m maliyetleri g�z �n�ne al�narak toplam maliyeti en d���k olan se�ilir.

MAL�YET FAYDA ANAL�Z� &[ Cost-benefit analysis ] Alternatif programlar�, potansiyel faydalar� ve olas� maliyetleri a��s�ndan de�erlendirmeye y�nelik bir analiz y�ntemi.

MAMUR �EVRE &[ Built environment ] Do�al �evre �zerinde insan eliyle ger�ekle�tirilen de�i�ikliklerin, yap�lar, parklar vb. dahil olmak �zere, b�t�n�.

MANYET�K AYIRMA &[ Magnetic separation ] Kat� at�ktaki metalleri, yeniden kullan�labilir hale getirmek i�in m�knat�s uygulama yoluyla ortamdan uzakla�t�rma.

MAP &[ Major air pollutants ] Ba�l�ca hava kirleticileri.

MARPOL &[ Marine Pollution Convention ] Deniz kirlili�i s�zle�mesi.

MARPOLMON &[ Marine Pollution Monitoring Programme ] deniz kirlili�ini izleme program�.

MATC &[ Maximum allowable toxic concentration ] �zin verilebilir azami zehir yo�unlu�u.

MCE &[ Marginal cost-effectiveness ] Marjinal maliyet etkinli�i.

MED� &[ Marine environment Data Information System ] Deniz �evresi veri ve bilgi sistemi.

MEGALOPOL�S &[ Megalopolis ] K�mekent; bir�ok kentsel alan�n daha b�y�k bir b�t�n halinde birle�mesi.

MEKAN�K TOPLAMA &[ Mechanical collection ] Hava, su ve toprak kirlili�inin, daha �nceden i�leme tabi tutulmadan mekanik toplama y�ntemiyle denetlenmesi ve �nlenmesi.

MEPC &[ Marine Environment Protection Committee ] Deniz �evresini Koruma Komitesi.

MERKAPTANLAR &[ Mercaptans ] Petrol rafinerilerindeki bir s�re�te olu�an ve kostik soda ile ovularak (y�kanarak) ayr�lan, keskin k�t� kokulu, s�lf�r i�eren organik bile�ikler.

METAL�K HURDA &[ Scrap ] ��lenen metallerin kullan�lmam�� ve at�lan par�alar�.

METAN &[ Methane ] Batakl�k topraklarda, la��m sular�nda ve ayr�ca k�m�r madenlerinde organik maddenin anaerobik ko�ullarda ayr��mas�ndan olu�an, genellikle batakl� gaz� olarak adland�r�lan, do�al, renksiz gaz. Atmosferde yo�unlu�unun artmas� "sera etki"ne katk�da bulunur.

METROPOL�TEN ALAN &(ANAKENT ALANI) [ Metropolitan area ] B�y�k �ehir ve ekonomik, toplumsal ve siyasal-idari etkenler nedeniyle ona ba�l� civar y�reler.

METRUK ARAZ� &[ Derelict land ] Terkedilmi�, kullan�lmayan arazi; bo� kalan arazi (nadas arazisi).

MEZOPOZ &[ Mezopause ] Mezosferin �st k�sm�.

MEZOSFER &[ Mesosphere ] Meteoritlerin (g�kta�lar�n�n) yan�p yok oldu�u san�lan, stratosferlerle termosfer aras�ndaki b�lge.

M�KROBES�NLER &[ Micronutrients ] Organizmalar�n �ok k���k miktarlarda yararland��� mineral besinler.

M�KRO�KL�M &[ Microclimate ] K�z�k bir alandaki y�resel iklim ko�ullar�.

M�KROORGAN�ZMALAR &[ Microorganisms ] Biyolojik i�leme tabi tutma s�re�lerinde aktif etki maddesi i�levi g�ren ya da indirgeme faaliyetine katk�da bulunan, s�v� at�klarda bulunan mikroskopik bitkiler ya da hayvanlar.

M�KROPLAR &[ Microbes ] �ok k���k bitkiler ve hayvanlar; hastal��a yol a�an baz�lar� la��m suyunda bulunur.

M�KROPSUZLA�TIRMA &( DEZENFEKS�YON) [ Disinfection ] Hastal�k yap�c� organizmalar�n s�zgelimi klorlama yoluyla yok edilmesi.

MONOK�LT�R &[ Monoculture ] tek bir �r�n yeti�tirilmesi.

MP &[ Melting point ] Ergime noktas�.

MPN &[ Most probable number ] Bk. En olas� say�.

MUCUR &[Slag ] C�ruf, ergimi� metalin y�zeyindeki pislik.

MUTAGENLER &[ Mutagens ] Genleri de�i�tirme yetene�ine sahip etki maddeleri.

MUTASYON &[ Mutation ] Bir genin ya da kromozomun yap�s�ndaki aktar�labilir de�i�im.

MW &[ Megawatt ] Megawatt; bir milyon watt b�y�kl���nde, �s� veya elektrik �reten tesislerin kapasitelerini belirtmekte kullan�lan enerji birimi.

NAD�R &[ Rare ] Say�lar daha da azalacak olursa varl�klar� tehlike alt�na girecek t�rleri ifade etmek i�in kullan�l�r.

NAP &[ Noise abatement procedure ] G�r�lt� azalt�m� y�ntemi.

NDSI &[Noise depreciation sensitivity index ] G�r�lt� kayb� duyarl�l��� indeksi.

NEKTON ORGAN�ZMALAR &[ Nekton organisms ] Deniz ekosisteminin aktif olarak y�zen m�rekkepbal���, bal�k ve balina gibi hayvanlar�.

NET YEN�DEN �REME HIZI &[ Net reproduction rate ] Mevcut do�urganl�k ve �l�m h�zlar� s�recek olursa, ortalama bir kad�n ya�am� s�resince do�abilecek k�z �ocuklar�n ortalama say�s�.

N�HA� �RT� &[ Final cover ] Hijyenik kurallara uygun olarak d�zenlenmi� bir kat� at�k d�kme alan�nda at���n �st�ne serpilen en �st toprak �rt�.

N�KEL &[ Nickel ] Normal olarak insana zarar vermeyen, fakat s�cak karbon monoksitle tepkime ili�kisi i�ine girince �ld�r�c� bir zehir olu�turan eser element. �ld�r�c� zehir etkisi otomobillerde yanma s�ras�nda ger�ekle�ir.

N�TRAT G�DERME &[ Denitrification ] Nitrattaki azotu indirgemek yoluyla ortamdan uzakla�t�rmak.

N�TRATLAMA &[ Nitrification ] amonyum iyonunun nitrosomonas ve nitrobakter t�r�nden mikroorganizmalar taraf�ndan nitrit ve nitrat iyonlar�na y�kseltgenme i�lemi.

NOKTA KAYNAK &[ Point source ] Su kirlili�inin bir su yoluna ula�abilece�i ba��ms�z ve farkl� ta��y�c�; egzos bacas� gibi, ba��ms�z nitelik ta��yan sabit hava kirlili�i.

N�TR ATMOSFER &[ Neutral atmosphere ] Sapma oran�n�n beher 1.000 feetlik y�ksekli i�in 5.4 F dereceden daha az oldu�u troposferin en alt katman�ndaki havan�n durumu.

NTP &[ Normal conditions of temperature and pressure ] Normal �s� ve bas�n� ko�ullar�.

NUPLEKS &[ Nuplex ] Sakinlerinin sa�l��� ve ya�amas� i�in gerekli her �eyi i�eren, n�kleer enerji ile �al��t�r�lmas� d���n�len konut ve i�yerlerinden olu�an yapay mekanlar.

N�FUS DA�ILIMI &[ Population distribution ] Topluma y�nelik hizmet ve etkinliklerin yer se�imini ve toprak kullan�m bi�imlerini etkileyen, n�fusun mekansal da�l�m�.

N�FUS D�NAM��� &[ Population dynamics ] Do�um, �l�m ve g�� olaylar� sonucunda n�fus i�inde ger�ekle�en say�sal ve yap�sal de�i�im s�reci.

N�FUS �NDEKS� &[ Population index ] Dolayl� ara�larla ger�ekle�tirilen, bir n�fusun b�y�kl��� ya da di�er �zellikleriyle ilgili tahmin.

N�FUS �ZELL�KLER� &[ Population characteristics ] Ya� da�l�m�, mek�n da��l�m�, gelir modelleri, hane halk� olu�umu ve b�y�kl��� konusunda bilgi gibi, planlama a��s�ndan gerekli bir toplulu�un n�fus yap�s�yla ilgili olgular.

N�FUS PROJEKS�YONU &[ Popilation projection ] Ge�mi� e�imlerin s�rece�i varsay�m�na dayanan, gelecekteki n�fusla ilgili �ng�r�.

N�FUS SAYIMI &[ Census ] Bir �lkedeki insanlar�n resmi olarak belirli aral�klarla say�m�.

N�KLEER ENERJ� &[ Nuclear energy ] �zellikle elektrik �retimi i�in n�kleer fizyon ya da f�zyon ile olu�turulan enerji. N�kleer enerji tesisleri, at�k tasfiyesi ve kaza tehlikesi a��s�ndan kayg� kayna��d�r.

NWT &[ Non-waste technology ] At�ks�z teknoloji.

OCS &[ Outer continental shelf ] D�� k�ta sahanl���.

OKS�JEN �UKURU &[ Oxygen sag ] Biyolojik solunum nedeniyle, �o�unlukla geceleri, sudaki ��z�nm�� oksijen yo�unlu�undaki d����; a��k bo�alt�m nedeni ile bir akarsuda ani ��z�nm�� oksijen d�����.

OKS�JEN T�KENMES� &[ Oxygen depletion ] Kimyasal ya da biyolojik kullan�mla oksijenin giderilmesi ya da t�ketilmesi.

OKS�TLEME HAVUZLARI &[ Oxidation ponds ] at�k su ar�t�m�nda birincil a�amada at���n stabilizasyonu i�in kullan�lan, at�k suyun oksijenlendi�i ve ar�t�ld��� nispeten s�� lag�nler ya da havuzlar.

OKS�TLEME ��LEMLER� &[ Oxidation processes ] At�k suda organizmalar�n biyolojik b�y�mesini h�zland�ran, b�ylece organik i�eri�ini azaltan aerobik la��m suyu i�leme s�re�leri.

OKS�TLEY�C� &[ Oxidant ] Yeni bir madde olu�turmak �zere havada kimyasal olarak tepkiyen, oksijen i�eren madde; fotokimyasal duman�n (sisin) birincil kayna��.

OKTANOL-SU AYRILIM KATSAYISI &[ Octanol-water pattition coefficient ] Kimyasal maddelerin organik ve inorganik fazlarda ��z�nme oranlar�n� ifade eden katsay�.

OLGUN KENT & [ Mature city ] N�fusu ve ekonomik faaliyeti azami d�zeye ula�m��, b�y�mekten �ok durumunu koruma ve planl� k���lme ihtiyac� i�inde olan kent.

OL�GOTROF�K G�LLER &[ Oligotrophic lakes ] Ay�rt edici �zellikleri d���k besin d�zeyi, derin sulardaki b�y�k miktarlarda ��z�nm�� oksijen, duru so�uk su ve s�n�rl� bitki ya�am� olan g�ller.

OM &[ Oxidazable matter ] Oksitlenebilir madde.

ONKOJEN�K &[ Oncogenic ] Kanser yap�c�, karsinojenik.

OPT�MUM N�FUS &[ Optimum population ] N�fus i�indeki ki�i ba��na m�mk�n olan en y�ksek gelire olanak veren ideal n�fus yo�unlu�u.

ORGANOFOSFATLAR &[ Organophosphates ] B�cet denetiminde kullan�lan, fosfor i�eren, malathion ve paration gibi k�sa �m�rl� (etki s�resi s�n�rl�) tar�m ila�lar� .

ORMAN YET��T�RME &[ Afforestation ] Orman yeti�tirme ya da mevcutlar�n geli�tirilmesi.

ORMANCILIK &[ Forestry ] Kaynaklar�n�n en verimli kullan�m�n� sa�lamak amac�yla ormanlar�n ve orman arazisinin y�netimi.

ORMANSIZLA�TIRMA &[ Deforestation ] A�a�lar�n ve �al�l�klar�n ekilebilinir toprak kazanmak ya da kereste elde etmek amac�yla yok edilmesi.

ORTALAMA YA�AM UMUDU &[ Life expectancy ] Bir organizman�n umulan ya�am s�resi.

ORTAM &[ Ambient ] �evreleyen atmosfer, belli bir yerin �evresi.

ORTAM G�R�LT�S� &[ Ambient noise ] Belli bir �evrede fondaki g�r�lt�.

ORTAM HAVASI &[ Ambient air ] �evreleyen atmosferin i�gal etti�i s�n�r� belli olmayan b�lge; soludu�umuz hava.

O��NOGRAF� &[ Oceanography ] Okyanuslar�n ve denizlerin b�t�n y�nleriyle bilimsel y�nden incelenmesi ve ara�t�r�lmas�.

OTOBUR; OT��L &[ Herbivore ] Bitki t�keterek enerji sa�layan heterotrof organizma.

OTOJEN�K ARDI�IKLIK &[ Autogenic succession ] Bir a�amas�n�n yerini bir ba�ka a�ama al�rken ayn� zamanda ya�an�lan ortam� da ba�kala�t�ran ard���k dizi.

OTOMOT�V EM�SYONLAR &[ Automotive emissions ] Ta��tlardan kaynaklanan kirlilik; Yak�t deposu veya karb�rat�rlerden olu�an buharla�ma, krank karteri ka�a�� ve egzos borusu emisyonlar�.

OTOTROFLAR &(KEND�BESLERLER) [ Autotrophs ] �eker, ni�asta, protein, ya� ve vitamin gibi molek�ler yap� olu�turmak i�in g�ne� enerjisini tutarak ve kimyasal enerjiye d�n��t�rerek kendi besinini �reten, kendi kendine beslenen canl�lar; fotosentetik bitkiler.

OZON &[ Ozone ] Oksijenden ge�en elektrik bo�alt�m� ve radyasyonla olu�an, oksijenin tepkimeci, zehirli bi�imi. Solunan atmosferde tahri� edici olabilir, stratosfer de ise mor �tesi ���nlar� s�zd��� i�in gereklidir.

OZON TABAKASI &[ Ozone layer ] Zararl� mor�tesi radyasyonu s�zen, ozon i�eren �st atmosfer katman�. CFC t�r�nden kimyasal maddelerin atmosfere b�rak�lmas� sonucunda ozon tabakas�n�n zay�flad���, bunun ise cilt kanserinde art��a yol a�aca�� hesaplanmaktad�r.

OZONOSFER &[ Ozonosphere ] Yery�z�n�n 20-50 kilometre �zerindeki ozon i�eren atmosfer katman� (stratosferin bir b�l�m�).

�

���TME &[ Milling ] Kat� at�klar� k���k par�ac�klara indirgeme i�lemi.

�L��TLER &[ Criteria ] Karalar�n yada yarg�lar�n dayand��� standartlar yada kurallar.

�LD�R�C� DOZ 50 &[ LD 50 = Lethal dose 50 ] Bir maddenin enenece�i canl� grubunun y�zde 50'sini �ld�recek tek dozluk miktar�.

�L�M HIZI &[ Death rate ] Y�l ortas�ndaki beher 1000 bireylik n�fus itibariyla belli bir y�lda ger�ekle�en �l�mlerin say�s�.

�N ��LEM &[ Pretreatment ] Ar�tman�n daha etkili olmas� i�im, belli maddelerin birincil i�lem �ncesinde at�k sudan ayr�lmas� s�reci.

�RG� &[ Bradiding ] Birbirine ba�l� �ok say�da kanal� bulunan nehir korkulu�u modeli.

�RNEKLEME &[ Sampling ] Kirli hava, su, vb. 'en al�nan �rneklerin incelenmesi; �rneklerin toplanmas�n� ifade eder.

�RSELENME &[ Degradation ] B�y�k organik molek�llerin daha k���k molek�llere ayr��mas�na ve dengeli materyal olu�umuna yol a�an s�re.

�RT� MALZEMES� &[ Cover material ] Kat� at�klar�n d�k�l�p b�rak�ld��� �ukurlarda, �ukurlar�n �zerini �rtmekte kullan�lan toprak.

�TROF�KASYON &[ Eutrophication ] At�klarla gelen a��r� besin maddelerinin vejetasyonu uyarmas�yla g�llerin ��z�nm�� oksijen yoklu�u sonucunda �lmesine kadar gidebilen ya�lanma s�reci.

�ZARITIM &( KEND� KEND�NE TEM�ZLEME ) [ Self purification ] Bir su olu�umunun organik at�klarla kirlendikten sonra yeniden ar�nma konusundaki do�al y�nelimi.

�Z�MLEME KAPAS�TES� &[ assimilative capacity ] T�ketilen besinleri v�cut maddelerine d�n��t�rme yetene�i; belli maddeleri �z�mleme yetene�i.

PAKET ARITMA TES�S� &[ Package treatment plant ] Prefabrik, ta��nabilir, la��m suyu i�leme tesisi.

PARAT�ON &[ Parathion ] Son derece zehirli organofosfat tar�m ilac�.

PAR�ACIK MADDE &[ Particulate matter ] Gaz yada havada as�l� durabilen yada g�r�nmeyen, kat� yada s�v�, toz, kum, k�l ve sis gibi par�ac�klar.

PAS TEM�ZLEME &[ Scaling ] Oksitleyiciler yada di�er a��nd�r�c� maddelere maruz kalm�� bir y�zeyde a��nman�n durdurulmas� amac�yla tabakalar halindeki pas�n s�k�lmesi i�lemi.

PCBs &[ Polychlorinated bipheyls ] Poliklorlu bifeniller.

PCC &[ Pollution control costs ] Kirlilik denetim faaliyetleri.

PDR &[ Precision depth recorder ] Hassas derinlik kay�t ayg�t�.

PEP &[ Program evaluation procedures ] Program de�erlendirme i�lemleri.

PEROKS�ASET�L N�TRAT &[ Peroxyacetyl nitrate ] ikincil nitelikte bir kirletici say�lan ve g�zde tahri�e yol a�an fotokimyasal duman bile�eni.

PEST�S�TLER &[ Pesticides ] Zararl� bitki ve hayvanlar� yok etmekte kullan�lan, insan �r�n� kimyasal maddeler. B�cek �ld�r�c�, yaprak d�k�c� ve kemirgen �ld�r�c� t�rden baz� tar�m ila�lar� insan faaliyetleri yada genel sa�l�k a��s�ndan tehdit olu�turabilir.

PETROL D�K�NT�S� &[ Oil Spill ] Tankerlerle ham petrol ta��n�m� s�ras�nda ya da deniz dibi sondaj platformlar�nda olu�abilecek kazalarda denize d�k�len b�y�k miktarlarda ham petrol�n meydana getirdi�i tabaka veya alan. ( Bk. Petrol kirlili�i )

PETROL K�RL�L��� &[ Oil pollution ] Petrol�n ta��nmas� yada ��kar�lmas� s�ras�nda b�y�k �l��de d�k�lme yada s�zma sonucunda k�y� sular�n�n ve b�lgelerinin petrolle kirlenmesi. Bu t�r kirlenme ku� �l�mlerine, deniz kabuklular�n�n kirlenmesine ve k�y� b�lgelerinin bozulmas�na yol a�ar.

PETROL SIZINTISI &[ Oil slick ] Gemilerin limanlardaki faaliyetlerinin yol a�t���, su y�zeyindeki nispeten k���k miktarlardaki petrol.

PEYZAJ D�ZENLEMES� &[ Landscaping ] Bitki �rt�s�n�, di�er do�al yada insan yap�m� ��eleri d�zenleyerek do�al peyzaj� insanlar�n kullanmas� amac�yla ba�kala�t�rma sanat� ve i�i.

PIHTILA�TIRMA &[ Coagulation ] ( Topaklanma, yumu�akla�t�rma ) Fiziko-kimyasal bir �n ar�tma s�reci. Burada at�k suyu demir (III) klor�r, al�minyum s�lfat ��zeltileri eklenerek ��z�nm�� veya kolloidal maddelerin y�zen ve ��kelebilen kat�lara d�n��mesi sa�lan�r.

P�G &[ Pig ] Radyoaktif materyalin gemilerle ta��nmas�nda ya da depolanmas�nda kullan�lan ve genellikle kur�undan yap�lma metal kap.

P�LE &[ Pile ] Bir t�r n�kleer reakt�r.

P�REKT�N &[ Pyrethin ] Genellikle tar�mda kullan�lan aerosol b�cek �ld�r�c� madde.

P�ROL�Z &[ Pyrolysis ] Oksijenin bulunmad��� ko�ullarda at���n s�cakl�k etkisiyle yanmas�.

PLANKTON &[ Plankton ] Deniz, �rmak, g�let ve g�l sular�nda ya�ayan ve ak�nt�larla ta��nana �ok k���k boyutlarda hayvanlar ve bitkiler.

PLUTONYUM &[ Plutonium ] N�kleer enerji �retimi s�ras�nda olu�an ve uzun bir yar�lanma m�ddetine sahip zehirli at�klar�n ortaya ��kmas�na yol a�an eleman.

POL�KLORLU B�FEN�LLER &[ PCBs= Polychlorinated bipheyls ] Elektrik transformat�rlerinde, yal�tkan ak��kanlardan plasti�e kadar �e�itli �r�nlerin yap�m�nda kullan�lan son derece dayan�kl� zehirli end�striyel kimyasallar s�n�f�; �zellikle su olu�umlar�nda bulunur.

POL�V�N�L KLOR�D &[ PVC = Polyvinyl chloride ] Yan�nca hidroklorik asit yayan ve mobilya ve giysi gibi ev e�yas�nda bulunan ve yayg�n olarak kullan�lan plastik yada re�ine.

POM &[ Particulate organic matter ] Par�ac�k halinde organik madde.

POMPALAMA �STASYONU &[ Pumping station ] ��me suyu temin yada kanalizasyon sisteminde suyun yada la��m suyunun daha y�ksek bir kota transferi i�in gerekli enerjiyi sa�layan istasyon.

POSA &[ Tailings ] Tar�m �r�nlerinin yada maden cevherinin i�lenmesi s�ras�nda ayr�lan at�k yada ham madde kal�nt�s�.

PPM &[ Part(s) Per million ] Milyonda bir.

PPP &[ Polluter pays principle ] Kirleten �der ilkesi.

PSD &[ Particle size distribution ] Par�ac�k b�y�kl�k da��l�m�.

PUSLU �EVRE &[ Mesic environment ] �nce bir sis tabakas�n�n hi� kaybolmad��� nemli �evre.

P�SK�RT�C� &[ Propelllant ] Bas�n� alt�ndaki s�v�y� p�sk�rtmek i�in kullan�lan arac� kimyasal. Genellikle kloroflorokarbonlardan ol��an bu gazlar aerosl p�sk�rtme kutular�nda p�sk�rt�c� olacakta yayg�n bi�imde kullan�l�r.

PVS &[ Polyvinyl choloride ] Polivinil klor�r.

RA &[ Risk assesment ] Risk de�erlendirmesi.

RAD &[ Roentgen absorbed dose ] So�urulmu� radyasyon dozu birimi.

RADON &[ Radon ] Topra��n ya da kayalar�n havaya sald��� do�al radyoaktif gaz; bu gaz yetersiz havaland�r�lm�� binalarda birikebilir ve sa�l��� tehlikeye sokar.

RADYASYON &[ Radiation ] Elektromanyetik dalgalar ya da par�ac�klar bi�imindeki enerji emisyonu (yay�m�) ya da aktar�m�.

RADYASYON TEHL�KES� &[ Radiation hazard ] Radyoaktif maddelerin yayd�klar� par�ac�klar�n ve ���nlar�n yol a�t��� tehlike; b�y�k dozlar h�zl� �l�me neden olur, buna kar��l�k d���k d�zeyde radyasyona maruz kal�nmas�, kanser riskinde art��a yol a�ar.

RADYOAKT�F ATIK &[ Radioactive waste ] N�kleer reakt�r i�lemlerinden ya da t�pta ara�t�rma, askeri ve s�nai etkinlikler gibi kaynaklardan �retilen at�k.

RADYOAKT�F SERP�NT� &[ Radioactive fallout ] Radyoaktif par�ac�klar�n yer y�zeyine inmesi; ya da radyoaktif par�ac�klar�n kendisi.

RADYOJEN�K &[ Radiogenic ] Radyoaktif ayr��madan olu�an madde.

RADYON�KL�D &[ Radionuclide ] Radyoaktif �ekirdek.

RAHATSIZ ED�C� KOKU &[ Odor nuisance ] Genellikle aminlerin, merkaptanlar�n ya da s�lf�r bile�iklerinin varl���ndan kaynaklanan, do�al nedenlerin ya da end�striyel i�lemlerin yol a�t���, arzu edilmeyen kokular.

RBA &[ Risk-benefit analysis ] Risk-yarar analizi.

RDF &[ Refuse derived fuels ] ��pten ��kar�lan yak�tlar.

REM &[ Rem ] insan dokusuna bir rad veren iyonla�t�r�c� radyasyon dozu birimi.

REZERVUAR &[ Reservoir ] Yapay olarak doldurulmu� su olu�umu; ayn� zamanda her hangi bir �eyin fazladan bulunan miktar�.

R�SK FONKS�YONU &(DENKLEM�) [ Risk function ] Bir hedefe y�nelik zarar riskiyle, o hedefin maruz kald��� hava kirleticilerinin yo�unlu�u aras�ndaki ili�ki.

R�NTGEN &[ Roentgen ] Radyasyona maruz kalma birimi.

R�ZGAR D�Z�LER� &[ Windrows ] R�zgar�n do�al etkisiyle havalanma sa�lamak i�in, alanlar �zerine s�ralar halinde yay�lm�� kat� at�k k�meleri.

R�ZGAR ENERJ�S� &[ Wind power ] Yel de�irmenlerinde ve r�zgar jenerat�rlerinde oldu�u gibi, r�zgar g�c� kullan�larak enerji �retimi.

R�ZGAR PROF�L� &[ Wind profile ] R�zgar h�z�ndaki de�i�imlerin, y�ksekli�in ve mesafenin bir fonksiyonu olarak, grafik halinde g�sterilmesi.

R�ZGAR T�NEL� &[ Wind tunnel ] Havan�n d�zg�n bir h�zla ge�ebilece�i kanal; hava ak�m� modellerinin ara�t�r�lmas�nda kullan�l�r.

R�ZGAR�L�ER &[ Anemometre ] R�zgar h�z�n� �l�meye yarayan ayg�t.

SAB�T GAZ &[ �ntert gas ] �zellikle petrol tankerlerinde bo� yerleri doldurmak i�in kullan�lan, ola�an ko�ullarda ba�ka maddelerle tepkime ili�kisi i�ine girmeyen buhar.

SAB�T KAYNAK &[ Stationary source ] Sabit konumdaki hava kirlili�i kayna��. �rnek: Enerji santralleri ya da at�k yakma tesisleri.

SAB�T Y�KSEKL�K NOKTASI &[ Bench mark ] �zellikle harita yap�m�nda kullan�lan, bir y�kseklik ya da uzakl�k i�in referans noktas� i�levi g�ren, sabit y�kseklikteki bir yer �zerindeki i�aret.

SA�ILMA &[ Scattering ] Bir par�ac�kla veya par�ac�k sistemiyle �arp��man�n yol a�t���, gelen par�ac���n veya gelen radyasyonun do�rultusunda veya enerjisinde de�i�me s�reci.

SA�LIK &[ Health ] D�nya Sa�l�k �rg�t�'n�n tan�m�yla, "sadece hastal�k ya da sakatl���n yoklu�u de�il; fiziksel, zihinsel ve toplumsal y�nden tam bir iyilik hali"dir.

SA�LI�A DOKUNAN &[ Deleterious ] Zararl�.

SA�LIK M�HEND�SL��� &[ Sanitary engineering ] Su sa�lanmas�, kanalizasyon ve kat� at�k sistemleri, sa�l�k koruma ve g�dalar�n i�lenmesi, kemirgen ve b�cek denetimi ve radyasyon denetimi gibi konular� i�eren bir m�hendislik dal�.

SALMONELLA &[ Salmonella ] G�da zehirlenmesine yol a�an ve tifo ta��yabilen, hastal�k yap�c� bakteriler.

SAM &[ Sound absorption material ] Sesi so�urucu madde.

SANAY� ALANI &[ �ndustrial are ] Sanayileri bar�nd�rmak amac�yla ve sanayi park� kullan�m�na y�nelik olarak planlanm��, bir kentin i�indeki ya da y�resindeki alan.

SAPMA &[ Variance ] Belli bir yasan�n, kural�n ya da d�zenlemenin uygulanmas�ndaki istisna.

SAPMA ORANI &[ Lapse rate ] Y�ksekli�in artmas�yla �s�da meydana gelen d��me oran�.

SAPROF�TLER &[ Saprophystes ] Organik maddeleri ayr��t�rarak ya�ayan bitkiler.

SAPROPEL &[ Sapropel ] Oksijensiz ko�ullarda derin suda olu�an ��kelti katman�.

SAPTAMA SINIRI &[ Detection limit ] Bir maddenin saptanabilir hale geldi�i s�n�r.

SAPTIRMA BEND� &[ Diversion dam ] Suyun b�t�n�n�n ya da bir b�l�m�n�n ak���n� sapt�rmak i�in bir akarsu �zerine in�a edilen set.

SARI KEK &[ Yellowcake ] Uranyum oksit.

SARNI� &[ Cistem ] Yeralt�nda ya da kapal� (�rt�l�) durumda bulunan, insan yap�s� su depolama tesisi.

SAVAK &[ Weir ] Ar�tma tesislerinin ��k���nda suya sabit bir debi sa�lamak �zere konulan dikey engel.

SCOPE &[ Scientific Committee on Problems of the Environment ] �evre sorunlar� bilimsel komitesi.

SD &[ Standard deviation ] Standart sapma.

SEL SUYU KANALI &[ Storm sewer ] Kar ve ya�mur sonucu olu�an y�zeysel sel suyu ak���n� toplamak �zere in�a edilmi� kanal.

SENTET�K YAKITLAR &[ Synthetic fuels ] Do�al olarak tabiatta bulunmayan, �zellikle k�m�r, petrol �isti ve katran kumu gibi fosil yak�tlardan birtak�m i�lemler sonucu �retilen yak�tlar.

SENTEZ GAZI &[ SYNGAS = Synthesis gas ] Kor halindeki kok ya da benzer art�klar �zerinden buhar ge�irmek suretiyle elde edilen karbonmonoksit-hidrojen kar���m� gaz. Uygun kataliz�rlerle �e�itli kimyasal maddelerin �retiminde kullan�l�r.

SEPT�K ALAN &[ Septic field ] Septik tank (fosoptik) sisteminde, s�v� at���n bir tasfiye sistemine bo�alt�ld��� ikincil evre.

SEPT�K TANK &(FOSOPT�K) [ Septic tank ] Kanalizasyon sistemlerine ba�l� olmayan konutlardan gelen la��m suyunu i�leme tabi tutan, yeralt�ndaki ge�irimsiz tank.

SERA ETK�S� &[ Greenhouse effect ] ba�ta karbon dioksit olmak �zere baz� atmosferik gazlar sera cam�n�n etkisini and�r�r bir etkiye sahiptir; ����� ge�irir ama �s�y� i�erde tutar ve �s� art���na yol a�ar. Atmosfer ile yer aras�ndaki �s� dengesi, sanayile�medeki ve fosil yak�tlar�n yanmas�ndaki art��tan kaynaklanan atmosferik karbon dioksit art��lar�ndan etkilenir; bu ise atmosferdeki ortalama �s�y� y�kseltir. Bu geli�menin, buzullar�n erimesi ve okyanusun y�kselmesi gibi geni� kapsaml� sonu�lar do�uran iklim de�i�melerine yol a�mas�ndan korkulmaktad�r.

SERP�NT� &[ Fallout ] N�kleer patlamadan sonra atmosferde kalan ve ya�mur ya da di�er meteorolojik olaylarla yery�z�ne inen radyoaktif toz.

SERTL�K &[ Hardness ] Bir suyun i�erdi�i kalsiyum ve magnezyum iyonlar�n�n toplam miktar�.

SES BASIN� D�ZEY� &[ Sound pressure level ] Desibel (dB) olarak �l��len ses yo�unlu�u.

SFD &[ Single family dwelling ] Tek aileli konut.

SICAK SU K�RL�L��� &[ Thermal pollution ] �e�itli nedenlerle �s�nm�� suyun su kaynaklar�na ak�t�lmas�yla, ortam�n �s�n�n, i�indeki canl�lar i�in zararl� sonu�lar yaratacak d�zeye gelmesi,. S�cak su kirlili�inin olumsuz etkilerinden birisi, mavi-ye�il suyosunlar�n�n �o�almas�na yard�m ederek su ortam�ndaki �trofikasyonu h�zland�rmas�d�r.

SIHH� ATIK SU S�STEM� &[ Sanitary sewer ] At�k suyu konutlardan veya i�yerlerinden al�p ta��yan at�k su sistemi; kanalizasyon.

SIHH� ATIK G�MME �UKURU &[ Sanitary landfill ] kat� at�klar�n her g�n, s�k��t�r�lm�� ve toprakla �rt�lm�� katmanlar halinde g�m�ld��� �ukurlar. Doldurulan alanlar ye�illendirilip park haline getirilebilir.

SIKI�TIRMA &[ Compaction ] At�k maddenin fiziksel olarak k���lt�lmesi.

SINIR �TES� K�RL�L�K &[ Transboundary pollution, transfrontier polltion ] Bir �lkedeki emisyonlar�n genellikle hava ya da su ile ta��narak bir di�er �lkeyi etkilemesi.

SIYIRMA &[ Skimming ] Suyun y�zeyinden petrol�n ya da pislik katman�n�n mekanik y�ntemle al�nmas�.

SIZDIRMA &[ Leaching ] Ya�mur suyunun etkisiyle kirletici s�z�nt�n�n bir toprak ya da at�k materyal katman�ndan ayr�lmas� s�reci.

SIZDIRMA ALANI &[ Leaching field ] At�k s�v�n�n foseptikten civardaki topra�a ge�mesine ve s�zarak filtre edilmesine olanak sa�layan, kapal� hendekler i�indeki a��k boru sistemi.

SIZINTI &[ Seepage ] y�zey suyunun topraktan ge�erek a�a��lara y�nelmesi hareketi.

S�KLON KOLLEKT�R� &[ Cyclone separator ] Merkezka� kuvvetiyle ve mekanik olarak �al��an, b�y�k par�ac�klar� ortamdan uzakla�t�rarak hava kirlili�ini denetlemeye yarayan ayg�t.

S�LT &[ Silt ] �norganik karakterli ��kelti.

S�NERJ�ST�K ETK� &[ Synergistic effect ] Kimyasal maddelerin ve s�re�lerin �ng�r�lemeyen kombinasyonlar olu�turarak beraber tepkimeye girme ve bunun sonucunda da tek ba�lar�na sahip olduklar�ndan belirgin bir bi�imde daha g��l� ya da b�t�n�yle farkl� bir etki g�sterme e�ilimleri.

S�S &[ Fog ] Atmosferde as�l� durumdaki g�r�lebilir nem,G�r���n 1000 metrenin alt�na d��t��� atmosfer olay�.

S�SLEND�RME &[ Fogging ] S�v� durumdaki bir kimyasal maddeyi h�zla �s�tarak dumana benzeyen �ok k���k zerreler olu�turmas�n� sa�lama yoluyla yap�lan zararl�lara kar�� ila�lama. Sivrisinek ve karasineklerle m�cadelede kullan�l�r.

S�YAH DUMAN &[ Black smoke ] k�m�r�n yanmas�ndan ya da herhangi bir ba�ka fosil yak�t�n yanmas�ndan olu�an duman.

S�YAH GELG�T &[ Black tide ] Petrol d�k�nt�leriyle kirlenmi� deniz.

S�YAH KAR &[ Black snow ] atmosferin par�ac�klarla yo�un bi�imde y�klenmi� bir b�l�m�nden inen kar.

S�YAH YA� &[ Black oil ] Siyah hidrokarbon; renksiz ya�lar�n tersine, daha koyu renkli ya�lar.

S�YAH YA�MUR &[ Black rain ] Petrol d�k�nt�s�, petrol kuyusu veya orman yang�n� gibi nedenlerle atmosfere da��lan kurumun ya���la yery�z�ne inmesi.

S�YAN�R &[ Cyanides ] Hidrosiyanik asitin son derece zararl� tuzlar�. Siyan�r i�eren end�striyel at�k su, su kirlili�ine �nemli katk�da bulunur.

SNG &[ Subtitute natural gas ] yard�mc� do�al gaz.

SO�URUCULAR &[ Absorbers ] Kirli bir gaz emisyonunda gaz kar��m� i�indeki bile�enleri s�v� ortama aktarmakta kullan�lan hava kirlili�i denetleme cihazlar�.

SO�UTMA HAVUZU &[ Cooling pond ] N�kleer reakt�rden yay�lan yak�t elemanlar�n�n depoland��� ve k�sa �m�rl� fizyon �r�nlerinin par�alanmas�na olanak veren b�y�k su tank�.

SO�UTMA KULES� &[ Cooling tower ] Termik santrallerde veya end�stride kullan�lan so�utma suyunun i�lem sonras� �s�s�n� almak i�in kullan�lan yap�. Burada so�utma i�leminden sonra �s�nan so�utma suyu kulenin tepesindeki dif�z�rlerden a�a��ya p�sk�rt�lerek �s�n�n kulesin alt�ndan �flenen havaya ge�mesi sa�lan�r.

SON�K PATLAMA &[ Sonic boom ] S�personik patlama diye de adland�r�l�r. Ses h�z�n� a�an bir h�zda giden u�a��n olu�turdu�u patlamal� g�r�lt�. Bu olay g�r�lt� kirlili�ine yol a�ar.

STAB�L�ZASYON &[ Stabilization ] At�klardaki aktif organik maddenin n�tr materyale d�n��mesi.

STANDARTLAR &[ Standards ] Kirleticilere maruz kalma konumunda a��lmamas� gereken d�zeyleri g�steren kurallar.

STP &[ Standard conditions of temperature and pressure ] Standart �s� ve bas�n� ko�ullar�.

STRATOPOZ &[ Stratopause ] Stratosferin �st s�n�r�.

STRATOSFER &[ Stratosphere ] Troposfer �zerinde uzanan ve �ok d���k nemlilik ko�ullar�na sahip �st atmosfer katman�. Atmosferin 15-50 km. y�kseklik aras�ndaki tabakas�.

SU ARITMA &[ Water treatment ] ��keltme, p�ht�la�t�rma, filtrasyon, dezenfeksiyon, yumu�atma ve havaland�rma gibi, sudaki zararl� maddeleri giderici ve suyu kullan�l�r veya i�ilir hale getirici i�lemler.

SU AYIRIM HATTI &[ Watershed ] Denaj havzalar�n� ay�ran y�kseltilmi� s�n�r hatt�.

SU BA�I &[ Headwater ] Bir akarsuyun ya da �rma��n genellikle y�kseklerde bulunan kayna�� ve yukar� kesimleri.

SU EKOS�STEM� &[ Aquatic ecosystem ] Kara (tatl� su) ve deniz (okyanus) ile ilgili su ekosistemleri.

SU HAKLARI &[Water rights ] Bal�k��l�k ve gemicilik haklar�, suyun kaynak d��� kullan�m� haklar� vb. dahil, su kullan�m�yla ilglii olarak d�zenlenmi� haklar.

SU KAL�TES� STANDARTLARI &[ Water quality standars ] Konutlar�n kullanmas�, sulama, bal�k �retimi, end�striyel kullan�m ya da enerji �retimi gibi belirli ama�larla kullan�lacak su ile ilgili olarak uyulmas� gereken kurallar ve s�n�rlar.

SU KAYBI &[ Evapotranspiration ] Terleme yoluyla bitkilerden ve �e�itli �ekillerde yerin y�zeyinden buharla�an toplam su miktar�.

SU KAYNAKLARI Y�NET�M� &[ Water resources management ] Su kaynaklar�n�n sa�lanmas�, kullan�lmas�, korunmas� ve da��t�m gibi etkinlikleri i�eren y�netim.

SU K�RL�L��� &[ Water pollution ] Suyun yararl� kullan�m�n� etkileyecek miktarlarda kimyasal, fiziksel ya da biyolojik maddelerin kat�lmas�yla kalitesinin bozulmas�. Su kirlenmesinin en yayg�n kaynaklar�; yetersiz evsel at�k su ar�tma tesisleri, end�striyel at�klar�n bo�alt�lmas�, y�zeysel ak��, madencilik faaliyetleri ve sulamad�r.

SU KORUMA &[ Water conservation ] Konutlar�n, sanayinin ve tar�m�n t�ketti�i su miktar�n�n azalt�lmas�na y�nelik programlar ve y�ntemler. Uygulama �rnekleri genellikle y�zeysel ak���n yeniden kullan�lmas�, rezervuarlardaki buharla�man�n azalt�lmas� ve yeniden i�lenmi� suyun end�striyel ama�larla kullan�lmas� gibi alanlarda g�r�l�r. �ifte boru tesisat� sisteminin, gelecek y�llarda suyun yeniden i�lenme y�zdesinin artmas� sonucunu do�urmas� beklenmektedir.

SUDA �R�N YET��T�R�LMES� &[ Aquaculture ] Tatl� veya tuzlu suda ya�ayan organizmalar�n �retimlerinin yapay olarak h�zland�r�lmas� y�ntemi.

SU SA�LAMA S�STEM� &[ Water supply system ] ��me suyunun kaynaktan t�keticiye kadar toplanmas�, i�lenmesi, depolanmas� ve da��t�m�.

SU SERTL��� &[ Water hardness ] Suda kalsiyum karbonat ve di�er kimyasal maddelerin bulunmas�ndan kaynaklanan su sertli�i k�p�rmeyi �nler ve su �zerinde birikinti olu�mas�na yol a�ar. Su, kire� ve soda k�l� ile i�leme tabi tutularak ve filtre edilerek ya da g�zenekli bir katyondan ge�irilerek yumu�at�labilir.

SU STER�LAZSOYU &[ Water sterilization ] Ar�tmadan sonra i�me suyuna uygulanan i�lem.

SU TOPLAMA &[ Impound ] Hidroelektrik enerji �retimi, i�me suyu sa�lanmas� ya da sulama gibi ama�larla su toplanmas� ve depolanmas�.

SU TOPLAMA HAVZASI &(DRENAJ HAVZASI) [ Drainage basin ] ya��� sular�n�n belirli bir ��k��a do�ru s�rekli olarak aksan�n� sa�layan arazi par�as�.

SU TUTMA HAVZASI &[ Catchment ] Ya��� sular�n� al�p toplayan drenaj havzas�.

SU YUMU�ATICILARI &[ Water softeners ] Suyu iyon de�i�imi i�lemiyle yumu�atan mineral bile�ikler.

SULAK ALANLAR &[ Wetlands ] Doymu� toprak ko�ullar� gerektiren bitki �rt�s�n� ya da su ya�am�n� besleyecek yeterli yer �st� ya da yer alt� sular�na sahip, turbal�k ve batakl�k gibi alanlar; bir�ok bal�k ve su ku�u t�r� i�in yeti�me ortam� sa�layan �nemli vah�i ya�am ortamlar�.

SULU OKS�TLEME &[ Wet oxidation ] S�cak gazlar�n olu�umuna yol a�an alevsiz yanma y�ntemiyle, son derece yo�unla�t�r�lm�� �amurun par�alanmas�.

SULU YIKAYICI &[ Wet scrubber ] Kabarc�klanan at�k gaz� s�v�dan ge�irerek ya da s�v�y� gaz ak�nt�s�na p�sk�rterek, par�ac�klar�n ya da gazlar�n giderilmesi i�in kullan�lan hava kirlili�i denetleme ayg�t�.

SUSUZLA�TIRILMI� �AMUR &[ Dewatered sludge ] Yanmaya ya da g�bre olarak kullan�lmaya elveri�li bir k�vama getirmek amac�yla s�v� i�eri�ini azalt�c� i�leme tabi tutulmu� la��m �amuru.

SUYLA TA�INAN HASTALIKLAR &[ Waterborne diseases ] Genellikle kirlilik bula�m�� suyla ta��nan kolera, tifo, �i�ek, dizanteri, mide ve ba��rsak iltihab�, hepatit gibi salg�n hastal�klar.

SUYUN SIZMASI &[ Percolation ] Suyun kayalardan ya da topraktan a�a��lara do�ru s�zarak (s�z�lerek) inmesi.

SUYUN TEKRAR KULLANIMI &[ Water reuse ] At�k suyun ar�t�m�ndan sonra al�c� ortama de�arj edilmeyip �zellikle sulama amac�yla kullan�lmas�.

SUYUN TEM�ZLENMES� &[ Water purification ] ��me suyu �retmek i�in gerekli y�ntemlerin bir par�as� olarak filtrasyon, kimyasal i�lemler, dam�tma ya da dondurma i�lemleri yoluyla suyun i�leme tabi tutulmas�.

S�LF�R (K�K�RT) &[ Sulfur ] �ok �e�itli ticari ve t�bbi kullan�m alanlar�na sahip, metalik olmayan eleman.

S�LF�R (K�K�RT) D�NG�S� &[ Sulfur cycle ] K�k�rt i�eren bile�iklerin biyosfer, hidrosfer, atmosfer ve litosferdeki �evrimi.

S�LF�R (K�K�RT) D�OKS�T &[ Sulfur dioxide ] S�lf�r�n havada yanmas�yla olu�an renksiz, tahri� edici keskin kokulu gaz; �o�u yak�tta bulunan s�lf�r�n yanmas�ndan olu�an belli ba�l� hava kirleticilerinden biri.

S�LF�R (K�K�RT) TR�OKS�T &[ Sulfur trioxide ] K�k�rt dioksitin atmosferde katalitik ya da fotokimyasal s�re�lerle y�kseltgendi�i �� oksijen ve bir k�k�rt atomundan olu�an bile�ik. Havadaki nem ile s�lf�rik aside d�n���r ve asit ya�muruna neden olur.

S�LF�R�K AS�T &[ Sulfuric acid ] Saf haldeyken renksiz durumdaki koyu ya�l� s�v�. En yayg�n kullan�lan, son derece zehirli ve a��nd�r�c� bir end�striyel kimyasal maddedir.

S�PR�NT� &[ Litter ] Sokaklara, karayollar�na ve bo� arsalara geli�ig�zel at�l�p sa��lm�� kat� at�k.

S�RAT TREN� &[ Bullet train ] Son derece s�ratli tren.

S�RD�R�LEB�L�R GEL��ME &[ Sustainable development ] �imdiki ku�aklar�n ihtiya�lar�n�n gelecek ku�aklar�n ihtiya�lar�n� tehlikeye atmadan kar��lanmas�na olanak veren ekonomik b�y�me politikalar�.

S�ZME &[ Filtration ] S�v� at�k ar�t�m�nda kullan�lan, bakterileri ve di�er organizmalar� azalt�rken ��kelmemi� at�k maddeyi ve koloidleri ay�ran ve at��� taneli maddelerden olu�an bir katmandan ge�irerek s�zme sa�layan i�lem. La��m suyu ar�t�m filtreleri genellikle kumlu filtrelerdir, bas�n�l� s�zme ise �amurun suyunun ayr�lmas�nda kullan�l�r.

S�Z�LME &[ Infiltration ] Y�zeyden akan suyu topra��n so�urmas�; topra��n suyu akarsulara ve y�zey ak�nt�lar�na a�amal� olarak b�rakan bir depo gibi i�lev g�rmesine olanak sa�layan s�z�lme (s�zma) s�reci.

SYNDET &[ Synthetic detergent ] Sentetik deterjan.

�

�ER�T GEL��ME &[ Strip development = Ribbon development ] Bir ana caddenin uzunlu�u boyunca olu�an, yo�un , b�y�k k�smi ticari ama�l� yap�lanma.

TABAN ALANI KATSAYISI &[ Floor area ratio ] Bir bina arsas�n�n toplam b�y�kl��� ile o arsa �zerine in�a edilecek binan�n izin verilen azami taban alan� aras�ndaki oran.

TAHR�� ED�C� &[ Irritant ] G�zlerde rahats�zl��a yada ciltte ka��nt�ya yol a�an, havayla ta��nan kirletici.

TAKSONOM� &[ Taxonomy ] Organizmalar� s�n�fland�rma bilimi.

TARIMSAL K�RL�L�K &[ Agricultural pollution ] Tar�msal faaliyet sonucu olu�an s�v� ve kat� at�klar.

TARIMSAL &(EKO) S�STEM [ Agro(eco) system ] Tar�msal faaliyetlerle �evreleri aras�ndaki ili�ki.

TARIMSAL ORMANCILIK &[ Agroforestry ] Tar�m �r�nleri yada hayvanlarla ayn� toprakta a�a� veya benzeri bitkiler yeti�tirmeye y�nelik, tar�m ve ormanc�l�k y�ntemlerini birle�tiren toprak y�netimi teknikleri.

TAR�H� KORUMA &[ Historic preservation ] Gelecek ku�aklara y�nelik olarak tarihsel varl�klar�n saptanmas�, de�erlendirilmesi, korunmas�, bak�m�, restorasyonu ve yeniden kurulmas�.

TASF�YE &[ Disposal ] Bir maddenin tasfiyesi yada i�leme u�rat�lmas� s�reci. At�k tasfiyesi, at�k suyunun i�leme tabi tutulmas� ve kat� at�klar�n i�lenmesini ifade eder.

TA�IMA KAPAS�TES� &[ Carrying capacity ] Bir sistemin �evre niteli�i bozulmadan n�fusta meydana gelen art��� kald�rma konusundaki azami yetene�i.

TA�IYICI &[ Vector ] Hastal�k, parazit yada enfeksiyon ta��yan organizma.

TA�KIN &[ Flood ] Topra��n ge�ici olarak bir akarsu yada �ok miktarda ya�mur veya di�er nedenlerle olu�an b�y�k su k�tlelerinin bask�n�na u�ramas�.

TA�KIN ALAN &[ Flood plain ] Bir ta�k�n kayna��n�n biti�i�inde olup vadi taban�n� olu�turan ve genellikle ta�k�na u�rayan arazi.

TA�KIN ALANI Y�NET�M� &[ Flood plain management ] Ta�k�n alanlar�n�n kullan�labilmesi ve ta�k�nlardan en az zarar g�rmesi i�in d�zenlenmi� planlama ve uygulama. Bu alanlardaki imar�n tipini; yo�unlu�unu ve yap�sal �eklini belirleyen y�netmelikler, ta�k�n alan� y�netiminin esas�n� olu�turur.

TA�KIN DENET�M� &[ Flood control ] Ta�k�nlar�n yol a�t��� zarar� denetlemek yada asgariye indirmek i�in kullan�lan set, kanal, bent ve baraj gibi teknikler.

TATLI SU KAYNAKLARI &[ Freshwater bodies ] G�letler, g�ller, p�narlar, �aylar, �rmaklar, dereler,vb.

TEHD�T ALTINDAK� T�RLER &[ Endangered speciies ] B�t�n�yle yada �nemli bir b�l�m� itibariyle t�kenme tehlikesi alt�ndaki fauna ve flora.

TEHD�T ALTINDAK� T�RLER &[ Threatened species ] Nadir bulunan ve yak�n gelecekte varl�klar�n� s�rd�rmeleri �e�itli nedenlerle zorlanabilecek olan t�rler.

TEHL�KEL� ATIKLAR &[ Hazardous wastes ] Gere�ince y�netilmedi�i takdirde insan sa�l��� ve �evre i�in tehlike olu�turan, hastal��a yada �l�me yol a�abilen maddeler i�eren at�klar. �zellikle hidrokarbonlar gibi tutu�abilir at�kalr, asitler ve alkaliler gibi a��nd�r�c� at�klar, kendili�inden tepkimeye yatk�n reaktif at�klar, tar�m ila�lar�, arsenik bile�ikleri, radyoaktif bile�ikler, kadmiyum bile�ikleri vb.

TEK KULLANMALIK &[ Disposable ] Bir kez kulland�ktan sonra atmaya y�nelik.

TEK Y�NL� PAKETLEME &[ One way packging ] Geri kazan�lmayan paketleme ; bir kez kullan�l�p at�lan paketleme.

TEL &[ Tetraethyl lead ] Tetraetil kur�un.

TEMEL PROF�L &[ Baseline profile ] Yapay bozulmalardan �nce bir b�lgede bulunan �evre ko�ullar�n�n ve organizmalar�n ara�t�r�lmas�.

TEM�Z TEKNOLOJ�LER &[ Clean technologies ] Kirlieticii etkileri olmayan teknolojiler.

TEM�ZLEME &[ Purification ] Organik, ayr��abilen materyalin sabit, kararl� materyale d�n��t�r�lmesi i�lemi; la��m suyu i�leme s�recinin bir b�l�m�; suya uyguland���nda, bu i�lem klorlama yada havaland�rma gibi i�lemlerle zararl� bakterilerin yok edilmesi anlam�na gelir; hava a��s�ndan ise atmosferin par�ac�klardan temizlenmesi demektir.

TERASLAMA &[ Terracing ] Suyun y�zeysel ak���n� denetlemek ve toprak erozyonunu asgariye indirmek amac�yla bir yamac�n konturu �zerine kurulan toprak set.

TERM�K SANTRAL &[ Fossil fuel plant ] Fosil yak�t kullanan elektrik santrali.

TERMOSFER &[ Thermosphere ] Mezopozun �zerinde bulunan ve y�kseldik�e �s�n�n artt��� atmosfer katman�.

TERS OZMOZ &[ Reverse osmosis ] Y�ksek �o�unluktaki ��zeltilerde ��z�c�n�n bas�n� alt�nda filtrelerden ge�erek daha d���k yo�unluktaki ��zeltiye do�ru hareketi; arzu edilmeyen ��z�nm�� kat�lar�n ve kolloidlerin giderilmesi i�in suyun i�leme tabi tutulmas�nda kullan�l�r.

TESV�YE &[ Grading ] ��levsel olarak toprak y�zeyi ve alt� drenaj modelleri kurmak ve toprak erozyonunu asgariye indirmek, g�r�n��� iyile�tirmek, sulamay� kolayla�t�rmak yada fazla topra�� en yararl� bi�imde da��tmak i�in bir yerin profilinin yeniden olu�turulmas�.

TETRAET�L KUR�UN &[ TEL= Tetraethyl lead ] �ok zehirli organik kimyasal madde. Belirli miktarda petrol yak�t�na kat�ld���nda tortulanmay� �nler, yak�t�n oktan say�s�n� artt�rarak motordan daha iyi verim al�nmas�n� sa�lar. Eksoz borusundan at�lan inorganik haldeki kur�un insan sa�l��� a��s�ndan tehlike yaratt���ndan yak�tlara kur�un bile�ikleri ilavesine kar�� �e�itli yasal �nlemler uygulanmas�na ba�lanm��t�r.

TETRAMET�L KUR�UN &[ TML = tetramethyl lead ] Benzinde vuruntu �nleyici etki maddesi olarak kullan�lan tetraetil kur�una benzeyen, ama ondan daha aktif olan bir kimyasal madde.

THP &[ Toxicity, hazard, persistence ] Zehirlilik, tehlike, dayan�kl�l�k.

TIRMANMA &[ Entrainment ] Gaz veya s�v�larda ��kelti halde veya ask�da bulunana partik�l maddelerin dikey ta��ma g��leri arac�l��� ile a�a��dan yukar� do�ru hareketi.

T�CAR� ATIKLAR &[ Trade effluents ] i�yeri at�klar�.

TVL &[ Threshold limit value ] E�ik s�n�r� de�eri.

TMF &[ Tropical moist forest ] Tropikal nem orman�.

TML &[ Tetramethyl lead ] Tetra metil kur�un.

TNEL &[ Total noise exposure level ] Toplam g�r�lt�ye maruz kalma d�zeyi.

TNR &[ Total noise rating ] Toplam g�r�lt� de�erlendirmesi.

TOKS�KOLOJ� &[ Toxicology ] Zehirleri ve etkilerini, etkime mekanizmalar�n� ve ar�t�lma y�ntemlerini inceleyen bilim dal�.

TOLERANS &[ Tolerance ] Bir organizman�n �evresindeki de�i�imlerin �stesinden gelme yetene�i; insan yada hayvan besinine uygulanan bir kimyasal maddenin emniyet d�zeyi.

TOPAK, YUMAK &[ Floc ] Biyolojik yada kimyasal etkimeyle la��m suyunda olu�an kat� maddeler k�mesi.

TOPAKLANMA, YUMAKLA�TIRMA &[ Flocculation ] At�k su ar�t�m� s�ras�nda fizikokimyasal olarak topaklar�n olu�mas�yla ��kelmemi� at�k maddelerin ortamdan syr�lmas�.

TOPLAMA KANALI &[ Interceptor sewer ] Ak�nt�y� ana kanallardan toplay�p la��m suyu ar�tma tesisine ta��yan b�y�k kanal hatt�.

TOPLAMA �EBEKES� &[ Collection network ] Kanalizasyon sisteminin b�t�n� i�in kullan�lan terim.

TOPLULUK &[ Community ] Belli bir co�rafi alana yerle�mi� ve etkile�im i�inde bulunan t�rlerden olu�an grup.

TOPOGRAFYA &[ Topography ] Yer y�zeyinin fiziksel bi�imi.

TOPRAK ��KMES� &[ Land subsidence ] Yer y�zeyinin �e�itli nedenlerle , �zellikle k�m�r, tuz, alt�n su yada petrol gibi maddelerin ��kar�lmas� i�lemleri sonucunda a�a�� do�ru g��mesi.

TOPRAK EROZYONU &[ Soil erosion ] Toprak par�ac�klar�n�n havan�n etkisi ile de�i�ip ufalanmas� ve sonra da r�zgar ve su taraf�ndan ta��nmas� do�al s�reci.

TOPRAK ISLAHI &[ Land reclamation ] Barajlar, kanallar ve pompalama sistemleri in�a ederek topra��n tar�m ve geli�tirme amac�yla kullan�labilecek bi�imde de�i�tirilmesi.

TOPRAK KAYMASI &[ Mass wasting ] Yer�ekimi etkisiyle, kaya yada topra��n yava� yava� yada y�ksek bir h�zla a�a�� do�ru hareketi.

TOPRAK KORUNMASI &[ Soil consevation ] Erozyonda �t�r� topra��n bozulmas�n�, topra��n denge kayb�n� yada bitkilerin ald��� besin maddelerinin kayb�n� asgariye indirmek amac�yla uygulanan toprak kullan�m� y�netimi.

TOPRAK KULLANIM HAR�TASI &[ Land use map ] Bir co�rafi b�lgedeki toprak kullan�m durumunu, siyasi s�n�rlar�, ula��m a��n� ve y�redeki su olu�umlar�n� da i�erecek bi�imde g�steren harita.

TOPRAK KULLANIM PLANI &[ Land use plan ] Topra��n, kamusal ve �zel imar �al��malar�nda dahil olmak �zere, nas�l kullan�laca�� konusundaki resmi �neri.

TOPRAK KULLANIMI &[ Land use ] Topra��n sanayi, konut, dinlenme yada di�er ama�lara tahsis edili� bi�imleri.

TOPRAK KULLANIM ARA�TIRMASI &[ Land use survey ] Belli bir alanda topra��n kullan�m bi�imlerinin envanterinin ��kar�lmas� �al��mas�. Bu �al��ma, genellikle a��klamal� harita olarak ve istatistik verilerle �zetlenir.

TOPRAK �RT�S� &[ Ground cover ] R�zgar ve suyun yol a�t��� toprak erozyonunu azaltmak amac�yla yeti�tirilen bitkiler.

TOPRAK Y�NET�M� &[ Land management ] Mevcut n�fusun ve gelecek ku�aklar�n ihtiya�lar� ve do�al �evrenin korunmas� bak�m�ndan azami uzun vadeli yarar� sa�lamak amac�yla topra��n geli�tirilmesini ve korunmas�n� ama�layan y�netim.

TOPRAKB�L�M &(PEDOLOJ� ) [ Pedology ] Toprakla ilgili bilim.

TOPRAKSAL &[ Terrestiral ] Toprakla ilgili, karayla ilgili.

TORTUNUN ��KELMES� &[ Deposition of sediment ] Akan suyun enerjisinin ��kelmemi� tortunun y�k�n� kald�ramamas� durumunda, materyalin, su s�tunundan ak�nt� yata��na ��kelmesi.

TOVALOP &[ Tanker Owners ' Voluntary Agreement concerning Liability for Oil Pollution ] Tanker sahiplerinin petrol kirlili�ine ili�kin sorumluluklar� konusundaki g�n�ll� s�zle�me.

TOZ &[ Dust ] Duman yada sisi olu�turan zerrelerden daha b�y�k, havada as�l� durabilen kat� par�ac�klar.

TRAF�K K�RL�L��� &[ Traffic pollution ] Trafi�in yo�unla�mas� ile artan ve ara�lardan kaynaklanan atmosfer ve g�r�lt� kirlili�inin olu�turdu�u kirlilik b�t�n�.

TROPOPOZ &[ Tropopause ] Troposferin �st s�n�r�.

TROPOSFER &[ Troposphere ] Yer y�zeyindeki 0-16 kilometrelik bir y�ksekli�e yay�lan, hava olaylar�n�n meydana geldi�i atmosferin i� katman�.

TTSC &[ Two stage combustion ] �ki a�amal� yanma.

TSD &[ Treatment, storage and disposal ] ��leme, depolama ve tasfiye.

TURBA &[ Peat ] Turbal�klarda ve batakl�klarda bulunan, k�smen ayr��m�� materyalden olu�an yak�t.

TURBALIK &[ Fen ] D�z batakl�k arazi.

TUTMA HAVZASI &[ Retention basin ] Herhangi bir ola�an d��� nedenle fazla y�zeysel ak��� alan ve uzun s�reli depolama amac�yla tutan havuz yada rezervuar (depo).

TUTMA H�CRES� &[ Catch basin ] Sellerin ta��d��� s�pr�nt� ve molozlar� engelleyerek kanalizasyonun t�kanmas�n� �nleyen, soka��n alt�ndaki drenaj h�cresi (odas� ).

TUTUCU &[ Arrester ] Baca emisyonlar�ndan kaynaklanan par�ac�klar� toplayan mekanik toplay�c�.

TUTU�AB�L�R &[ Inflammable ] Kolayca alev alan.

TUTU�MA DERECES� &[ Incendivity ] Alev alabilir maddelerdeki alt yanma s�n�r�.

TUTU�TURMA &[ Flaring ] Atmosferdeki fazla yada gereksiz gaz�n yak�lmas� i�lemi.

TUZLU SU KARI�MASI &[ Salt water intrusion ] Yer alt� suyuna tuzlu su bula�mas�; bu olay genellikle k�y� alanlar�nda ger�ekle�ir. Hali�lerde gel-git olaylar� ile alt ak�nt� ile hali� i�lerine tuzlu su ta��n�m�.

TUZLULUK &[ Salinity ] Sudaki tuz miktar�; do�al kaynaklardan olu�abilece�i gibi at�k su s�z�nt�s�nda da olu�ur. Suyun a��r� �l��de yeniden kullan�lmas� tuzlulu�u a��rla�t�r�r.

TUZUNU G�DERME &[ Desalination ] �nsanlar�n yada hayvanlar�n t�ketmesine elveri�li hale getitmek i�in suyun tuzunu giderme i�lemi.

T�KENME &[ Depletion ] Do�al kaynaklar�n azalmas�, t�kenmesi, kurumas�, �zellikle t�ketim amac�yla kullan�m, buharla�ma yada s�z�nt� dolay�s�yla su kayb�.

T�KET�C� &[ Consumer ] �retici organizmalar� veya kendilerinden daha zay�f t�keticileri yiyerek enerji sa�layan canl�lar. T�keticiler birincil, ikincil ve ���nc�l gibi s�n�flara ayr�l�rlar. Birincil t�keticiler �reticileri yiyerek ya�arlar. �kincil t�keticiler birincil t�keticileri yerler vb. �rne�in ot yiyen bir geyik birincil t�keticidir. Geyi�i yiyen aslan ise ikincil t�ketici olmaktad�r.(Bk. �retici]

T�R &[ Species ] Bir bitki yada hayvan grubu. Grubun �yeleri aras�nda yak�n bir benzerlik, ortak bir k�ken ve s�rekli bir �reme sistemi vard�r. T�r, yayg�n olarak kullan�lan en k���k biyolojik s�n�fland�rma birimidir.

UCS &[ Uncontrolled site ] Denetimsiz ��p d�kme sahas�.

U�UCU &[ Volatile ] Nispetesn d���k �s�larda buharla�abilen.

U�UCU ALERJ� YAPICILAR &[ Aerdallergens ] Alerjik hastal�klara yol a�an bitki tozu ve polen gibi havadan gelen alerji yap�c�lar.

U�UCU K�L &[ Fly ash ] Baca gaz�n�n ta��d��� d���k yo�unlukta, yan�c� olmayan par�ac�klar.

UF &[ Uncertainty factor ] Belirsizlik fakt�r�.

UFALAMA &[ Shredding ] Kat� at���n daha h�zl� ayr��mas� i�in k���k par�alara b�l�nerek k���lt�lmesi.

UNEP &[ UNEP = United Nations Environment Programme ] Birle�mi� Milletler �evre Program�.

URANYUM &[ Uranium ] N�kleer enerji �retimi i�in gerekli radyoaktif metalik eleman.

UYGULAMA PLANI &[ Implementation plan ] Belli bir s�rede �evre kalite standartlar�n�n kar��lanmas� i�in yap�lmas� gerekli i�lerin anahatlar�.

UYUM &[ Adaptation ] Canl� organizmalar�n �evre ko�ullar�n�n �stesinden gelme yetene�i.

UYUMLU BAKTER�LER &[ Facultative bacteri ] Hem aerobik hem de anaerobik ko�ullarda ya�ayabilen mikroorganizmalar.

UZAKTAN ALGILAMA &[ Remote sensing ] elektromanyetik enerjinin bulunmas�yla, s�zgelimi havadan foto�raf �ekme gibi, fiziksel �zelliklerle ilgili uzak mesafelerden bilgi toplama y�ntemi.

�

���NC�L ARITMA &[ Tertiary treatment ] �kincil i�lemden sonra gelen at�k suyu ar�tma i�lemi. Bu a�amada, belli ama�larla kullanmaya elveri�li su elde etmek �zere organik kirleticiler, ��z�nm�� inorganik tuzlar, fosfor ve azot giderilir.

�RET�C�LER &[ Producers ] Fotosentez ile b�y�yen canl�lar; bitkiler.

�RET�M REAKT�R� &[ Breeder ] Par�alanmayan atomlar�, ayn� ya da farkl� elemanl� par�alanabilir atomlara d�n��t�ren ve t�ketti�inden fazla yak�t �reten reakt�r.

�ST KATMAN &[ Lift ] S�hhi bir kat� at�k g�mme i�leminde, at���n s�k��t�r�lm�� katman� ile nihai �rt�n�n olu�turdu�u b�l�m.

�ST�NE DOLDURMA S�STEM� &[ Load on top system ] Yak�t ta��yan gemilerde denizi kirletmekten ka��nmak amac�yla yeni y�klemeyi denize d�k�lmeyip tanklarda b�rak�lm�� kal�nt� ve y�kama suyu kar���m�n�n �zerine yapma y�ntemi. Daha sonra uygun tesislerin bulundu�u limanlarda petrol ve su, birbirinden ayr�lmak i�in gerekli i�lemlere tabii tutulurlar.

VAH�� YA�AM Y�NET�M� &[ Wildlife management ] T�rlerin do�al ekosistemlerinde bak�m� ve geli�tirilmesi; �evre dengesinin ve t�r �e�itlili�inin korunmas�.

VENTUR� GAZ YIKAYICISI &[ Venturi scrubbir ] Gazlardan tozu gidermeye yarayan sulu y�kay�c� tipi.

VER� &[ Data ] Analizlerde ya da yorumlarda kullan�lan, sonu� ��karmaya yarayan bilgi ya da olgular.

V�N�L KLOR�D &[ Vinyl chloride ] Kanser yapabilen, PVC gibi plastik madde �retiminde kullan�lan kimyasal bile�ik.

VOC &[ Volatile organic compounds ] U�ucu organik bile�ikler.

VOLKAN�K KAYA &[ Igneous rock ] Bazalt, granit ve �zellikle lav gibi, ergimi� ve k�smen ergimi� durumda kat�la�arak olu�an kaya.

VP &[ Vapor pressure ] Buhar bas�nc�.

VS &[ Volatile solids ] U�ucu kat�lar.

VSS &[ Volatile suspended solids ] U�ucu ��kelmemi� kat� madde.

VTOL &[ Vertical takeoff and landing ] D��ey kalk�� ve ini�.

VURUNTU �NLEY�C� &[ Anti-knock ] Motorun daha d�zg�n �al��mas� i�in yak�ta eklenen ve genellikle kur�un i�eren bile�ikler.

WCED &[ World Commission on Environment and Development ] D�nya �evre ve geli�me komisyonu.

WCIP &[ World Climate Impact Studies Programme ] D�nya �kliminin Etkisini �nceleme Program�.

WES &[ Waste-to-energy system ] At�ktan enerjiye sistemi.

WWF &[ World Wildlife Fund ] D�nya Vah�i Ya�am Fonu.

WWW &[ World Weather Watch ] D�nya Hava �zleme.

YARDIMCI DO�AL GAZ &[ SNG = Subtite natural gas ] Herhangi bir kaynaktan elde edilen, do�al gaz�n �zelliklerini ta��yan gaz.

YARILANMA M�DDET� &[ Half-life ] Bir radyoaktif izotopun atomlar�n�n yar�s�n�n par�alanmas� i�in gerekli olan s�re; kirletici etki s�resi a��s�ndan tar�m ila�lar� ve di�er kirleticiler i�in de bu terim uygulan�r.

YA� YAPISI &[ Age structure ] N�fusun ya� gruplar�na g�re s�n�fland�r�lmas�.

YA�AM D�NG�S� &[ Life cycle ] Bir canl�n�n yumurta d�llenmesinden �l�me kadar ge�irdi�i de�i�ik a�amalar.

YA�AM KU�AKLARI &[ Life zones ] Genellikle bir �rnek iklim ve toprak �zelliklerine sahip alanlar ve bunun bir sonucu olarak da, t�r, bile�im ve �evreye uyum bak�m�ndan son derce bir �rneklik g�steren biyota.

YA�AM MEKANI &[ Biotope ] Belirli bir bitki ve hayvan toplulu�u i�in elveri�li nitelikteki nispeten bir �rnek �evre ko�ullar�n�n olu�turdu�u s�n�rl� bir b�lge.

YA�AM ORTAMI &[ Habitat ] Bir organizman�n yada organizma grubunun yerle�ti�i, fiziksel �evrenin g�rece bir �rneklili�i ve ilgili b�t�n biyolojik t�rlerin s�k� etkile�imi ile belirlenen do�al �evre. Ya�ama ortam� ��l, tropik orman, �ay�rl�k alan, kutup tundras� yada buz denizi olabilir.

YA�AYAB�L�R &[ Viable ] Canl�, �reyen sistemler.

YAYILIM ALANI &[ Range ] Biyolojik bi�imlerin co�rafi da��l�m�.

YEDEK &(ENERJ�) �RET�M KAPAS�TES� [ Reserve generating capacity ] Beklenmedik enerji taleplerini kar��lamaya y�nelik fazladan enerji �retme kapasitesi.

YEN�DEN ��LEME &[ Recycling ]�zellikle ka��t, cam ve plastik gibi yararl� �r�nlerin �retilmesi i�in, at�k materyalin yeniden kullan�l�r hale getirilmesi i�lemi.

YEN�LENEB�L�R ( DO�AL ) KAYNAK &[ Renewable resource ] Kendini do�al bi�imde yenileyen yada insan m�dahalesiyle yenilenebilen, a�a�, hava yada su gibi do�al kaynaklar.

YEN�LENEB�L�R ENERJ� KAYNAKLARI &[ Rnewable energy sources ] G�ne� enerjisi, r�zgar enerjisi, jeotermal enerji, su enerjisi, biokitle enerjisi, gelgit enerjisi ve �retici n�kleer enerji reakt�rleri gibi kendili�inden yenilenebilir, kullanmakla eksilmeyen enerji kaynaklar�.

YEN�LENEMEZ KAYNAK &[ Nonrenewable resource ] S�n�rl� olarak bulunann mineral gibi do�al, kural olarak cans�z kaynak.

YERALTI SU D�ZEY� &[ Water table ] Taban yata��nda biriken yer alt� suyunun d�zeyi.

YER ALTI SUYU &[ Groundwater ] Yer�st� [y�zey] su kaynaklar�ndan s�z�nt� yada ya�mur yoluyla yenilenen, yer y�zeyinin alt�nda yutaklanan su olu�ular�.

YER ALTI SUYU K�RL�L��� &[ Groundwater pollution ] Yer alt� suyu kirlili�inin ba�l�ca kaynaklar� la��m suyu tesisat�, la��m �ukurlar� vb. ile k�y� b�lgelerinde tuzlu su s�z�nt�lar�d�r.

YER ALTI SUYU ZENG�NLE�MES� &[ Groundwater recharge ] Ya��� suyu veya y�zey sular�n�n s�zma yoluyla yer alt� sular�n� �o�altmas�.

YER�ST� SUYU (Y�ZEY SUYU) &[ Surface water ] Okyanuslarda dahil, yery�z�ndeki b�t�n sular� tan�mlamakta kullan�lan geni� kapsaml� terim. Dar anlam�yla ise akarsu yataklar�nda bulunan suyu ifade eder.

YERY�Z�N�N �ZLENMES� &[ Earthwatch ] �nemli �evresel y�nelimlerin saptanmas�, insan faaliyetinin �evre �zerindeki etkilerinin incelenmesi, �evreye y�nelik potansiyel tehlikelerin erken uyar�lar�n�n belirlenmesi ve do�al kaynaklar�n izlenmesi i�in geli�tirilen geni� kapsaml� �evre de�erlendirme program�.

YE��L &[ Green ] Yeniden i�lenip kullan�lan ka��t �r�nler ve biyolojik bozulmaya u�rayabilir plastik torbalar gibi " �evre dostu " �r�nleri ifade eden s�fat ( s�zc�k ); �evre sorunlar�na ilgi g�sterilmesini savunan siyasal partiler i�in de kullan�l�r.

YE��L DEVR�M &[ Green revolution ] Yo�un g�bre ve geli�tirilmi� sulama sistemi kullan�m� ve �zellikle bu�day ve prin� gibi �r�n tohumlar�n�n yeni �e�itlerinin benimsenmesi yoluyla daha ba�ar�l� tar�msal verim elde edilmesini ifade eder.

YE��K KU�AK &[ Green belt ] Bir yerle�im alan� �evresinde yer alan, yap�la�ma olmayan toprak ku�a��.

YETERS�Z BESLENME &[ Malnutrition ] Organizman�n varl���n� s�rd�rmesi ve b�y�mesi i�in gerekli asli metabolizma ��elerinden birinde yada birka��nda genellikle beslenme eksikli�inden kaynaklanan yetersizlik durumu.

YIKAYARAK TASF�YE &[ Ekutriation ] Y�zd�rme (y�kama) i�lemi s�ras�nda de�i�ik ��kelme h�zlar�ndan yararlanarak ay�rma i�lemi.

YIKAYICI &[ Scrubber ] Bir su p�sk�rt�c�s�nden olu�an hava kirlili�i ayg�t�. P�sk�rt�len su arzu edilmeyen par�ac�klarla �arp���r, onlar� tutar ve emisyondan ay�r�r; emisyon daha sonra kirden ar�nm�� olarak bacaya gider.

YIKAYICI &[ Washer ] Toplama ortam� olarak s�v� ile i�leyen gaz ar�t�c�s�, damlac�k ay�r�c�s�, sulu toz toplay�c�s� i�in kullan�lan genel terim.

YIKINTI &[ Debris ] Herhangi bir yap�n�n tahribi sonucunda ortaya ��kan kayalar�n, kerestenin, molozun, tu�lalar�n, ta�lar�n vb. olu�turdu�u birikinti.

YILLIK BO�ALTMA SINIRI &[ ARL= Annual release limit ] Kirlilik kayna��ndan bir y�lda sal�nabilecek maksimum at�k miktar�.

YIRTICI &[ Predator ] Avlanarak ya�ayan yarat�k ve organizma. " y�rt�c� zinciri "nde , birbirini izleyen her bir besin ili�kisi kademesinde yer alan t�ketici, t�ketilenden genellikle daha b�y�k ve g��l�d�r. Bu ba�lamda nihai y�rt�c�, insan olmaktad�r.

Y�NELENEN DOZ ZEH�RL�L��� &[ Repeated dose toxicity ] Belli bir tahlikeye birka� kez maruz kalman�n zehirli etkisi.

YO�UNLUK &[ Density ] Bir yerin n�fusunun, yerle�im birimlerinin yada taban alan�n�n, toprak alan� birimiyle olan ve oran olarak ifade edilen ili�kisi.

YO�UNLU�A BA�LI ETKEN &[ Density-dependent factor ] Tam anlam�yla etkili olabilmesi n�fus yo�unlu�una ba�l� �evre etkeni.

YO�UNLU�A BA�LI OLMAYAN ETKEN &[ Density-�ndependent factor ] n�fus yo�unlu�una ba�l� olmadan etkisini g�steren �evre etkeni.

YONTMA (�ENTME) &[ Spalling ] Yongalar yada par�alar haline getirme.

YOSUN �LD�R�C� &[ Algicide ] Yosunlara etkili zehirli kimyasal bir madde.

YOSUN PATLAMASI &[ Algal bloom ] Su kaynaklar�n�n �e�itli at�klar ve ak�nt�lar yoluyla besleyiciler, �zellikle nitratlar ve fosfatlar y�n�nden zenginle�mesi sonucu i�lerindeki su yosunlar�n�n h�zla serpilip geli�mesi.

YOSUNLAR &[ Algae ] Tamamen yada k�sman su alt�nda ya�ayan veya nemli y�zeylerde b�y�yen, baz� kimyasal elemanlar�n bulundu�u ko�ullarda h�zla �o�alan, klorofil ve di�er fotosentez pigmentleri i�eren bitkiler.

Y�KSEK ENERJ�L� YIKAYICI &[ High energy scrubber ] Kirli gaz� atomize suyla temizleyen kollekt�r.

Y�ZD�RME &[ Flotation ] Maddelerin s�v� at�klardan y�zd�r�lerek ayr�lmas�na yarayan fiziko kimyasal ar�tma y�ntemi.

Y�ZER SETLER &[ Floating booms ] K���k bir alanda toplanm�� yo�un bir kitleyle u�ra�mak, yay�lm�� bir kitleyle u�ra�maktan �ok daha kolay oldu�u i�in, suya yay�lm�� petrol� belirli bir alanda tutmak amac�yla kullan�lan, �e�itli maddelerden �retilebilen y�zer engeller.

Y�ZEY AKT�F MADDE &[ Surfactant ] Deterjanlarda kullan�lan ve at�k sularda bulundu�unda al�c� ortam sular�nda k�p�rmeye yol a�an y�zey aktif bir kimyasal madde. Etkin su kirlili�i nedenlerinden biridir.

Y�ZEYSEL AKI� &[ Runoff ] Yery�z�nde akarak yada toprak y�zeyinden s�zarak y�zeydeki su olu�umlar�yla yeniden birle�en su ve ya�mur suyu.

Y�ZEYSEL AKI� EROZYONU &[ Runoff erosion ] Y�zeysel ak���n yol a�t��� erozyon; erozyona u�rayan toprakta bitki �rt�s�n�n yerinden s�k�lmesiyle sonu�lan�r.

ZAR S�ZGE�LER &[ Membranes ] Suyun ar�t�lmas�nda, tuzunun giderilmesinde ve ayr�ca s�nai s�re�lerde kullan�lan, zardan yap�lma filtreler.

ZARARLI &[ Noxious ] Fiziksel y�nden zararl� olumsuz etkilere sahip.

ZEH�RL� MADDELER &[ Toxic substances ] De�i�ik bi�imlerde maruz kalma sonucu zarara yol a�abilen kimyasal maddeler.

ZENG�NLE�T�RME &[ Recharge ] (Bk. Yer alt� suyu zenginle�mesi).

Z�FT &[ Bitumen ] Y�zeyleri havan�n etkilerine kar�� dayan�kl� k�lmak ya da yol y�zeylerini kaplamakta kullan�lan petrol kal�nt�s�.

Z�MMERMAN ��LEM� &[ ZIMPRO = Zimmerman process ] Bas�n� alt�nda, kapal� bir kapta BO�-biyolojik Oksijen �htiyac�n� azaltmak i�in, la��m �amurunun i�lenmesinde kullan�lan sir sulu oksitleme i�lemi.

Z�MPRO &[ Zimmerman process ] Zimmerman i�lemi.

ZOOPLANKTON &[ Zooplankton ] hayvansal plankton.

Kaynak�a: cevre@cevre.gov.tr

Duyurular

�lgili kurum ve kurulu�lara laboratuvar�m�z�n �al��malar� hakk�nda bilgilendirme yaz�s� g�nderilmi�tir.

�evre ve Orman Bakanl��ndan "�evre �l��m ve Analizleri Yeterlik Belgesi" alm��t�r.

Laboratuvar�m�zda g�revli Uzman Zeki T�nay ve Teknisyen Hasan �etinaslan �evre ve Orman Bakanl�� taraf�ndan a��lm�� olan "Yetkilendirilmi� Laboratuvarlar ��in Su ve At�k Su Numune Alma" e�itiminde ba�ar�l� olarak yetki belgelerini alm��lard�r.

Deney Laboratuvar�m�z TS EN/ISO IEC 17025:2005' e g�re T�RKAK'tan Akredite Olmu�tur.